Królowa Kamasare (gr. Kαμασαρύη) znana jest z jednej inskrypcji[1]  (CIRB, 75).

Παιρισάδου. Καμασαρύης. ̉Αργότου.

                                              Ύπὲρ ἄρχοντος καὶ βασιλέως

                                              Παιρ[ι]σάδου τοῦ βασιλέως Παι-

                                              ρισάδου φιλομήτρος καὶ βασι-

                                              λίσσης Καμασαρύης τῆς Σπαρτ[ό]-

                                              κου θυγατρὸς φιλ[ο]τέκνου [καὶ]

                                               ̉Αργότου τοῦ ̉Ι[σάν]θου βασ[ιλίσ]-

                                              σης Καμασαρύης ἀνδρὸς …

Pairisadesa. Kamasare. Argotasa. Za [panowania] archonta i króla Pairisadesa, syna króla Pairisadesa miłującego matkę i królowej Kamasare miłującej dziecko, córki Spartokosa i za Argotosa, syna Isanthosa, męża królowej Kamasare…

Kamasare była najprawdopodobniej córką króla Spartokosa V, matką Pairisadesa IV (170/160-145/140) i żoną Pairisadesa III (180-170/160 p.n.e.), po śmierci którego ponownie wyszła za mąż za Argotosa. Kamasare i jej pierwszy mąż Pairisades III wymienieni są również w dekrecie delfickim odnalezionym w Milecie i datowanym na lata 178-177 p.n.e. Inskrypcja odnaleziona w Kerczu powstała najprawdopodobniej po roku 150 p.n.e. (CIRB, s. 85).   

     Glykareia (gr. Γλυκάρεια), żona Asandrosa znana z jednej inskrypcji[2] (CIRB, 913).

[Άσ]άνδρου Γλυκάρεια δάμα[ρ] …

Glykareia, żona Asandrosa…

Zdaniem niektórych badaczy król Asandros (51/50-22/21 p.n.e.), zanim pojął za żonę Dynamis, był już związany z Glykareią. Małżeństwo z Dynamis miało legitymizować jego władzę (CIRB, s. 508).

Królowa Dynamis (gr. Δύναμις) znana jest z kilku inskrypcji[3], z przekazu Kasjusza Diona (Cass. Dio. LIV, 24)  oraz z bitych przez nią monet. Dynamis była córką Farnakesa II (55/54-51/50 p.n.e.) i wnuczką Mitrydatesa VI Eupatora. Świadczy o tym inskrypcja odkryta w czasie robót ziemnych w Kerczu w lutym 1957 roku[4].

Ύπὲρ βασιλίσσης Δυνάμεως φιλορωμαίου,

                                          τῇς ὲκ βασιλέως μεγάλου Φαρνάκου, τοῦ

                                          ὲκ βασιλέως Μιθραδάτου Ευπάτρος… (CIRB, 31)

Za [panowania] królowej Dynamis, przyjaciela Rzymian, [córki] króla wielkiego Farnakesa, [syna] króla Mitrydatesa Eupatora…                                         

Dynamis wyszła za mąż za Asandrosa I, który przejął władzę w państwie na skutek przewrotu. Legitymizacją jego władzy miało być pojęcie za żonę córki obalonego króla. Po śmierci Asandrosa ponownie wyszła za mąż za Polemona I. Ze źródeł pisanych wiadomo, że Polemon miał w późniejszym okresie jeszcze jedną żonę Pythodoris (gr. Πυθοδωρίς). Nie wiadomo jednak czy ożenił się z nią po śmierci czy Dynamis.

Złote statery Dynamis znane są z lat 277 i 281 ery bosporańskiej[5] (21/20 i 17/16 p.n.e.). Na stronie głównej przedstawiona jest głowa królowej zwrócona w prawo. Na rewersie półksiężyc skierowany rogami do góry, a nad nim ośmioramienna gwiazda; po prawej stronie półksiężyca znajduje się zapis daty rocznej liczonej według ery bosporańskiej. Całość opisana jest legendą BACIΛIΣΣHΣ ΔYNAMEΩΣ (pl. Królowej Dynamis). Są to jednocześnie jedyne znane monety zawierające imię tej władczyni.

Królowej Dynamis przypisują też niektórzy serię staterów z lat 286 – 304 ery bosporańskiej. (12 p.n.e.–7 n.e.). Na awersie zawierają one przedstawienie głowy mężczyzny skierowanej w lewo, na rewersie głowę mężczyzny skierowaną w prawo. Na drugiej stronie znajduje się ponadto data roczna oraz znak . Wizerunki głów mężczyzn przypisuje się Oktawianowi Augustowi i Markowi Agryppie. Na podstawie tej serii monet mówi się czasami o tzw. drugim panowaniu Dynamis. Być może jako świadectwo samodzielnych rządów po śmierci Polemona. Znak umieszczoy na tych monetach można uważać za monogram królewski i widzieć w nim litery ΔM. Przeciwnicy tej teorii podkreślają fakt, że znak ten nie musi być ligaturą greckich liter, ale może być też sarmacką tamgą, a w takim wypadku należałoby go łączyć z nieznanym z imienia władcą wywodzącym się ze środowiska sarmackiego.

Znany jest też stater[6] wykonany w tym samym typie i zawierający datę 310 e.b. (13/14 n.e.) oraz znak , który można uważać za monogram i widzieć w nim litery ΔH. Konsekwencją takiego założenia byłoby uznanie, że również on mógł być wybity przez Dynamis. Należy przy tym zaznaczyć, że od roku 307 e.b. (10/11 n.e.) monety w tym samym typie bije już Aspurgos I, będący prawdopodobnie synem władczyni.

Zdaniem N. Frolovej za monety Dynamis można jednak uważać tylko wspomnine wyżej statery z lat 277 i 281 e.b. (Frolova N., Ireland S., 2002, s. 7) i taka opinia wydaje się najbardziej prawdopodobna.

Oprócz złotych staterów królowej Dynamis przypisuje się też czasem monety brązowe mające na rewersie monogram . Strony główne tych monet przedstawiają głowy bogów olimpijskich, biegnącego lwa czy delfina i trójząb, rewersy monogram, żmiję, róg obfitości czy atrybuty bogów. Jedna z tych monet o nominale diobola przedstawia na stronie głównej głowę Heliosa, zaś na rewersie monogram , a nad nim półksiężyc i sześcioramienną gwiazdę, co dla części badaczy jest przesłanką pozwalającą łączyć tą monetę z działalnością menniczą Dynamis (Alekseev V. P., Loboda P. G., 2002, s. 14). Rozwiązanie takie wydaje się jednak mało prawdopodobne. Półksiężyc skierowany rogami do góry i gwiazda znajdują się stronach głównych monet Pantikapajonu z wybitych na początku I wieku p.n.e.

Jedynymi źródłami dotyczącymi królowej Gepaipyris są monety oraz fragment srebrnego talerza z jej imieniem odkrytego w Neapolu Scytyjskim[7] (Gorončarovskij V. A., 2003, s. 164).

Władczyni tej przypisuje się statery z lat 334 i 335 ery bosporańskiej, czyli 37/38 oraz 38/39 n.e. Na obu stronach mają przedstawione portrety członków rzymskiej rodziny cesarskiej, które uważa się za wizerunki Oktawiana Augusta oraz Kaliguli. Na rewersach umieszczono zapis daty rocznej oraz monogram .

Oprócz złotych staterów Gepaipyris emitowała monety brązowe, ze znakiem IB uważanym za oznaczenie nominału 12 jednostek, które często określa określa się jako asy. Na stronie głównej tych monet znajduje się popiersie królowej zwrócone w prawo wraz z dookolną legendą BACIΛICCHC ΓHΠAIΠYPEΩC (pl. Królowej Gepaipyris). Na stronie odwrotnej przedstawione jest popiersie Afrodyty Uranii oraz znak nominału umieszczony po jej prawej lub lewej stronie (Alekseev V. P., Loboda P. G., 2002, s. 18).

Inny typ asów emitowanych przez Gepaipyris ma na stronie głównej wizerunek głowy mężczyzny zwróconej w prawo oraz legendę BACIΛEωC MIΘPIΔATOY (pl. Króla Mitrydatesa). Bez wątpienia jest to podobizna głowy jej syna Mitrydatesa III[8], króla Bosporu od roku 39/40 n.e. Owa moneta była nośnikiem ważnej treści propagandowej, wskazany był na niej bowiem następca tronu bosporańskigo. Sama Gepaipyris wydaje się w takim przypadku być jakby władcą tymczasowym, panującym od śmierci męża do czasu, gdy tron mógł objąć jej najstarszy syn. Mitrydates w tym czasie przebywał prawdopodobnie w Rzymie, o czym mogłyby świadczyć słowa: „non sum remissus ad te, sed reversus” (Tac. Ann., XII, 21), jakie wypowiedział Mitrydates III, gdy po przegraniu wojny, jako jeniec miał być wywieziony do Rzymu.

 Wizerunku głowy Gepaipyris dopatrują się niektórzy badacze na monetach jej młodszego syna Kotysa I (45/46-68/69) o nominale triensa (znak nominału Δ, czyli 4 jednostki). Na awersie przedstawiona jest głowa kobiety; monogram z liter BAP, na rewersie Afrodyta Apatura; monogram BAK oraz znak nominału Δ. Emisja tych monet, o ile przedstawiona jest na nich Gepaipyris, może być uważana za oddanie czci zmarłej matce panującego władcy. 

W 1910 roku w Anapie[9], w ścianie jednego z domów odkryto marmurową płytę[10] z grecką inskrypcją. Na zachowanym lewym górnym rogu znajdował się napis:

[Τὸ]ν ὲκ προγόνων βα[σιλέων βασιλέα μέγαν]

          Τιβέριου Ίούλιου ΄Ρη[σκούποριν βασιλέως Κότυ]-

                                        oς και βασιλίσσης Eυν[είκης][11]…  (CIRB, 1118)

Potomka królów wielkiego króla Tyberiusza Juliusza Reskuprisa, [syna] króla Kotysa i królowej Eun[eike]…

Inskrypcja datowana jest na czasy Reskuporisa I (68/69-91/92). Z interesującego nas imienia matki tego monarchy zachowały się tylko trzy pierwsze litery. Przez pewien czas wydawało się, że jest to jedyne źródło dotyczące tej osoby. Interesujące rezultaty przyniosła jednak analiza źródeł numizmatycznych.

Znana jest seria brązowych monet mających na stronie głównej przedstawienie fasady pentastylosu wraz z legendą KA-ΠE[12] umieszczoną po obu jego stronach, zaś na rewersie monogramy składające się z liter BAK, BAEY lub BAEIY i znaku nominału KΔ, świadczącego, że moneta ma wartość 24 jednostek.

Legendę umieszczoną po obu stronach świątyni rozwija się jako KAΠE[τολιών] i jest to akceptowane przez badaczy. Monogramy znajdujące się na rewersach tych monet rozwijane są jako BA[σιλεύς] K[ότυος] (pl. Król Kotys) i BA[σιλεία] E[`υνείκη] (pl. Królowa Euneike). Mariusz Mielczarek datuje te monety na lata 68-69 n.e. Zdaniem M. Mielczarka monety te są odzwierciedleniem specyficznej sytuacji jako zaistniała w królestwie bosporańskim po śmierci Nerona. Polityka wschodnia tego władcy charakteryzowała się ograniczaniem do minimum roli miejscowego władcy, a w dłuższej perspektywie czasowej być może chęcią włączenia go do Imperium Romanum. Wybicie tych monet może być podjętą przez Kotysa I próbą powrotu do statusu Bosporu sprzed wstąpienia na tron Nerona (Mileczarek M., op. cit., s. 338). Po śmierci Kotysa bicie monet z fasadą świątyni mogło być kontynuowane przez jego małżonkę zanim jeszcze na tron wstąpił Reskuporis I (Frolova N., 1976, s. 110). Pewną przesłanką może być tutaj fakt, że w świetle znanych dotychczas znalezisk, monet z monogramem królowej jest więcej (Mielczarek M., 2003, s. 335-336). W świetle tych faktów królowa Euneike, podobnie jak jej teściowa Gepaipyris sprawowała samodzielną władzę tylko tymczasowo, zanim na tronie nie zasiadł jej syn Reskuporis.     

Na niektórych brązowych sestercach Sauromatesa I (93/94-123/124) znaleźć można przedstawienie dwóch głów zwróconych ku sobie (zob. Anohin V. A., 426, 440; Stanislavskij I. M. 240, 242). Jedna z nich, jak można sądzić po legendzie (TI IOYΛIOY BACIΛEωC CAYPOMATOY – Tyberiusza Juliusza Króla Sauromatesa) umieszczonej na niektórych tych monetach, należy do samego króla. Druga o wyraźnie delikatniejszych rysach i innej fryzurze przedstawia kobietę, członkinię rodziny królewskiej. Świadczy o tym diadem na jej głowie identyczny jak diadem samego króla. Niewątpliwie była to jedna z najbliższych królowi osób, chociaż nie możliwa jest odpowiedź na pytanie czy jest to jego matka czy może żona. Ani na monetach ani w żadnych innych źródłach nie zachowało się imię tej kobiety, chociaż w swoich czasach była niewątpliwie osobą wyjątkową.  

Królowa Ailia (gr. Αἰλία) znana jest z jednej inskrypcji[13] (CIRB, 36) odkrytej w Kerczu w 1843 roku.

                                            … ύπερ

                                               βασιλέως Τειράνου νείκης καὶ αἰωνί [oυ]

                                               διαμονῆς καὶ Αἰλίας βασιλίσσης …

  … za zwycięstwo i długie panowanie króla Teiranesa i królowej Ailias…

To jedyne źródło dotyczące królowej Ailii świadczy o tym, że mogła być koregentką  Teiranesa, którego monety znane są z lat (266/267, 275/276 – 278/279 n.e.).   

Królowe państwa bosporańskiego swoją władzę sprawowały wspólnie z mężem (ewentualnie synem). Innym przypadkiem była ich samodzielna tymczasowa władza, do chwili, gdy rządy mógł objąć mężczyzna. W tym czasie były pełnoprawnymi władcami z przywilejem bicia monet. Analiza źródeł pozwala twierdzić, że zasiadając na tronie okazały się skutecznymi politykami, nieustępującymi pod tym względem mężczyznom.W przypadkach, gdy na tronie zasiadał mężczyzna rola królowych, jak się wydaje, ograniczała się do pełnienia funkcji reprezentacyjnych.

- finis scribendi, qui non est deliberandi -

Wykaz skrótów:

AHP – Archeologia Historica Polona

CIRB – Corpus Inscriptionum Regni Bosporani

VDI – Vestnik Drevnej Istorii

Bibliografia:

Alekseev V. P., Loboda P. G.

2002         Antique and medieval coins of the northern Black Sea area, t. I, Regal Coins of 

              Bosporus, Odessa, wyd. Polis

Anohin V. A.

   1986   Monetnoe delo Bospora, Kiev, Naukova Dumka, ss. 184

Frolova N. A.

     1976   Mednye monety Kotisa I kak istoričeskij istočnik, VDI, 3, s. 103-111

Frolova N., Ireland S.

2002      The coinage of The Bosporan Kingdom, Oxford, ss. 94

Gorončarovskij V. A.

   2003   Rimsko – bosporskij konflikt 40-h godov I v. n. è., VDI, 3, s. 161-170

Mielczarek M.

2003    Jeszcze raz o wyobrażeniu świątyni na monetach władców bosporańskich, AHP, t.  

          XIII, s. 335 – 341

Perl G.

   1969   Ery Bifinskogo, Pontijskogo i Bosporskogo carstv, VDI, 3, s. 39-69

Stanislavskij I. M.

2000    Monety Bosporskogo carstva i ich stoimost’, Moskva, ss. 312

Struve V. V. (red.)

    1965 Corpus Inscriptionum Regni Bosporani, Moskva-Leningrad, Izdatel’stwo

             Nauka, ss. 950