W 1729 roku ukazała się w Paryżu praca „Des Rois de Bosphore Cimmérien. Memoires de’ l’Academie Royale des Inscriptiones et Belles – Letteres, XVI”[1], której autor, Claude Gros de Boze (1680–1753) traktuje monety jako źródło do poznania historii królów bosporańskich. W podobnym duchu napisana jest praca pt. „Histoire des rois de Thrace et de ceux du Bosphore cimérien éclaircie par les médailles” wydana w Paryżu w 1752 roku (autorem był F. Cary). Pierwsze próby porządkowania kolekcji, datowania i opisywania monet bosporańskich należy też łączyć z włoskim podróżnikiem Domenico Sestini (1750–1832). Wśród jego licznych publikacji znajdują się prace takie jak: „Descrizione delle medaglie antiche greche del Museo Hedervariano dal Chersoneso Taurico fino a tutta la Tesaglia e isole appartenti alla medesima e alla Macedonia. Parte Europea. Per Domenico Sestini” czy „Descrizione del museo di antiquaria e del gabinetto di storia naturale del Principe di Biscari” (1776 r.). Należy zaznaczyć, że niektóre statery władców bosporańskich znane są wyłącznie z opisów Sestiniego. Monety bosporańskie posiadał też z pewnością w swojej kolekcji Jan de Witte[2], polski żołnierz i architekt pochodzenia niderlandzkiego, żyjący w latach 1709-1785 (Mielczarek M., 1998, s. 227). W latach 1797-1798 podróżował po Krymie rosyjski inżynier Vaksel’. Interesowały go miejscowe zabytki - kopiował inskrypcje oraz zbierał monety, a zgromadzone przez siebie materiały zaprezentował w książce Izobraženija raznych pamjatnikov drevnosti, najdennyh na beregach Černogo mojaâ, cnjatye s podlinnikov v 1797 i 1798 godach wydanej w Sankt Petersburgu w 1801 roku.

     Pierwsza połowa XIX wieku to okres, gdy monety bosporańskie nadal pozostawały głównie w sferze zainteresowań badaczy zachodnioeuropejskich. Modelowym okazem pracy z tamtego okresu może być książka „Antiquités grecques du Bosphore Cimmérien”, którą Raoul Rochette (1790–1854) wydał w Paryżu w roku 1822.

     Od połowy wieku XIX do badań nad monetami bosporańskimi włączają się również Rosjanie. Ich zainteresowania związane były z typowym dla epoki romantyzmu umiłowaniem przeszłości, zwłaszcza własnego narodu i ziem, które zamieszkuje. W tym czasie badacze rosyjscy publikują swoje prace zarówno w językach obcych, np. książę A. A. Sibirskij – Catalogue des Médailles du Bosphore Cimmérien précéde d’études sur l’histoire et les antiques de ce pays” (1859 r.), jak i w języku rosyjskim, który z czasem zaczyna dominować i taki stan rzeczy utrzyma się do chwili obecnej. Jedną z pierwszych takich prac była książka Bosfor Kimmerijskij s ego drevnostjami i dostopamjatnostjami, sočinenie Grigorija Spasskiego wydana w Moskwie w roku 1846. Wśród różnych zabytków bosporańskich przedstawiono w niej ilustracje niektórych monet. W 1847 roku grupa numizmatyków (m.in. G. Spasskij, B. V. Kene, A. S. Uvarov) i antykwarystów założyła Towarzystwo Archeologiczne. Od początku głównym tematem zainteresowań jego członków była numizmatyka północnego Nadczarnomorza. Wyniki prac Towarzystwa opublikował hrabia Uvarov w pracy: Issledovanija o drevnostâch južnoj Rossii i beregov Černogo morja (1851-56). W latach 1857–1859 ukazała się dwutomowa praca innego członka Towarzystwa - barona B. V. Kene „Opisanie muzeuma kniazia V. V. Kočubeja i issledovanie ob istorii i numizmatike grečeskich kolonij v Rossii, ravno kak i carstv Pontijskogo i Bospora Kimmerijskogo”. Połowa XIX wieku to także okres tworzenia katalogów monet. W 1884 roku Platon Osipovič Buračkov (1815-1894) wydaje w Odessie „Obŝcij katalog monet, prinadležaŝcih ellinskim kolonijam, suŝcestvovavŝim v drievnosti na Severnem beregu Černogo morja”. Na przełomie XIX i XX wieku Aleksej Vasil'jevič Orešnikov (1855-1933) opublikował szereg prac poświęconych monetom greckim, w tym także monetom bitym w państwie bosporańskim. Wśród tych prac były wydany w 1887 roku w Moskwie „Katalog sobranija drevnostej grafa A. S. Uvarova”, czy „Materialy po drevnej numizmatike Černomorskogo poberežja” (Moskwa, 1892). W 1913 roku badacz ten opublikwał „Monety Chersonesa Tavričeskogo, carej Bospora Kimmerijskogo i Polemona II Pontijskogo”. Już po upadku monarchii w Rosji, w roku 1921, ukazała się jego praca „K numizmatike preemnikov Aspurga”. W nurcie katalogowania monet i tworzenia pierwszych syntez napisane są prace Christiana Giela: Über die Bosporanischen Münzen mit den Monogrammen (1884), „Kleine Beiträge zur antiken Numismatik Südrusslands” (Moskwa, 1886). Spośród badaczy końca XIX wieku wyróżnia się również A. M. Podšivalov – autor prac Beschreibung der unedirten und wenig bekannten münzen von Sarmatia Europaea, Chersonesus Taurica und Bosporus Cimmerius, aus der sammlung A.M.Podschiwalow’s: Mit drei Lichtdrucktafeln – (Moskwa, 1882) czy Monnaies des rois du Bosphore Cimmérien. Dynasties des Spartocides et des Achemenides, wydanej w Moskwie w 1887 roku.

     Przełom w badaniach nad monetami bosporańskimi dokonany został na początku XX wieku. Oprócz opisywania monet, ich datowania oraz interpretacji badacze zaczęli podejmować próby poznania systemów wagowych, według których były one bite a tym samym ich nominałów. Pod tym względem przełomowe są prace Aleksandra L. Bertiera de la Garde, wychowanego w Rosji wnuka francuskiego emigranta, żyjącego w latach 1842-1920. W  roku 1911 wydana została w Moskwie jego praca „Differenty na carskih monetah rimskogo vremieni”. Wyniki jego badań nad systemami wagowymi zostały przedstawione w publikacjach „Opisatelnaja stoimost’ monetnych metallov na Bospore i Borisfene” (1911), która dotyczy systemów wagowych stosowanych w Pantikapajonie i Olbii, oraz „Materialy dlja vesovych issledovanij monetnych system drevne – grečeskich gorodov i carej Sarmatii i Tavridy”  (1913).

     Publikacje, które ukazywały się w tym czasie miały najczęściej charakter katalogowy, obejmujący oprócz monet bosporańskich również inne monety starożytne. Taką pracą jest „Historia Numorum. A manual of Greek Numismatics”, którą w 1911 roku w Oxfordzie opublikował B. Head.

     W okresie międzywojennym Aleksandr N. Zograf (1889–1942) napisał pracę „Antičnyje monety” (wydana w 1951 r.) poświęconą mennictwu bosporańskiemu od połowy VI wieku p.n.e. do IV wieku n.e. Oprócz opisu monet, ich datowania i interpretacji autor prowadzi również dociekania na temat obiegu pieniężnego na Bosporze.

     W tym samym duchu, co praca A. N. Zografa swoją książkę „Monetnoe delo Bospora VI – II vv. do n.e.” (Moskwa, 1956) napisał D. B. Šelov. Skupia się on na monetach bitych przez miasta bosporańskie oraz królów aż do czasów Mitrydatesa VI Eupatora. Praca ta zawiera wiele oryginalnych, i jak na owe czasy nowatorskich przemyśleń. Jej autor, powołując się wielokrotnie na A. Zografa, bada systemy wagowe monet, kwestie obiegu pieniężnego, a także interpretuje umieszczone na nich wizerunki. W swoich rozważaniach korzysta również z przekazów autorów antycznych i znanych wówczas inskrypcji. Praca ta powstała w okresie rozkwitu naukowych zainteresowań nad mennictwem bosporańskim, jaki nastał w II połowie XX wieku. W czasopismach naukowych publikowanych jest w tym czasie wiele artykułów dotyczących zarówno skarbów monet (np. Golenko K. V., 1952), kolekcji muzealnych (np. Frolova N. A., 1986), jak i wąskich zagadnień z dziedziny mennictwa. Rosyjscy badacze zaczynają również publikować swoje prace w obcojęzycznych czasopismach (np. Golenko K.V., Karyškovskij P. O., 1972).

     Monety bosporańskie stają się znowu obiektem zainteresowań badaczy spoza Związku Radzieckiego. Ich prace dotyczą nie tylko publikowania monet znajdujących się we własnych kolekcjach muzealnych (np. Mielczarek M., 1983), ale też włączają się do dyskusji na temat problemów bosporańskiego mennictwa (np. M. Mielczarek, 2000).

     W roku 1986 w Kijowie zostaje wydana praca Vladilena A. Anochina „Monetnoe delo Bospora” dotycząca, podobnie jak wspomniana wyżej praca Zografa, całego okresu mennictwa bosporańskiego. Jej niewątpliwą zaletą jest zebranie przez autora ponad 700 różnych monet, znajdujących się nie tylko w zbiorach rosyjskich, ale też m.in. będących w posiadaniu Amerykańskiego Towarzystwa Numizmatycznego (stater z roku 310 ery bosp, Anohin V. A., 1986, s. 93). Opracowanie tych monet spotkało się jednak z dużą krytyką (np. Frolova N. A., 1988, s. 122 – 142, Grandmezon N. N., 1988, s. 216-220). Jej autorowi udowodniono nadinterpretację źródeł, liczne niekonsekwencje w wyciąganiu wniosków, czy tworzenie typologii opartych na błędnych założeniach. Takie potraktowanie źródeł dyskwalifikuje tą pracę pod względem naukowym. Niemniej wśród kolekcjonerów jest ona znana, głównie ze względu na dużą ilość opublikowanych w niej monet.

     Kolekcjonerstwo monet odradza się po upadku ZSRR i staje się bodźcem do tworzenia nowych katalogów, bardziej przystępnych dla amatorów niż np. praca V. A. Anochina. Przykładem takiej pracy stworzonej na potrzeby kolekcjonerów jest katalog I. M. Stanislavskiego „Monety Bosporskogo carstva i ich stoimost’ ” wydany w Moskwie w roku 2000. Z zainteresowaniami kolekcjonerskimi związane jest założenie prywatnego Odesskiego Muzeum Numizmatyki, które zaczęło funkcjonować w styczniu 1999 roku. Głównym obiektem zainteresowań jego właściciela są monety Północnego Nadczarnomorza. Zbiory muzeum, a wśród nich monety bosporańskie publikowane są w Vestnikach Odesskogo Muzeja Numizmatiki. W roku 2002 V. P. Alekseev i P.G. Loboda opublikowali dwujęzyczny (w językach rosyjskim i angielskim) katalog monet władców bosporańskich, oparty na zbiorach tegoż muzeum, przez co siłą rzeczy, jest on niepełny. Ponadto część zbiorów tego muzeum opublikowana jest w internecie[3].

     Obok zainteresowań typowo kolekcjonerskich w latch 90. XX wieku nadal prowadzone są naukowe badania nad problemami mennictwa. W 1997 roku Nina Frolova opublikowała dwutomową pracę „Monetnoe delo Bospora”, która, pod względem metodycznym, przewyższa pracę Anohina, ale dotyczy węższego okresu czasu[4].    

Przełom XX i XXI wieku to okres początków digitalizacji zbiorów numizmatycznych, ułatwiającej szybkie dostęp do zdjęć monet. Swoje kolekcje publikują w internecie zarówno kolekcjonerzy prywatni, jak i towarzystwa naukowe czy muzea. Duża w tej dziedzinie jest zasługa domów aukcyjnych, które stworzyły portal CoinArchives.com. Jest to ogólnodostępna baza danych, działająca na zasadzie wyszukiwarki, zawierająca zdjęcia tysięcy monet z różnych epok, wśród których znaleźć można wiele monet bosporańskich. Zaletą CoinAchives.com jest to, że umieszczone tam zdjęcia mają dużą rozdzielczość, co pozawala np. na swobodne oglądanie znaków menniczych. Każda fotografia opatrzona jest komentarzem zawierającym podstawowe dane o przedstawionej monecie.

Nadal obserwuje się też wzrost zainteresowania mennictwem państwa bosporańskiego wśród badaczy spoza b. ZSRR. Odpowiedzią na te potrzeby było m.in. opublikowanie przez N. Frolovą i S. Ireland’a pracy „The coinage of the Bosporan Kingdom” (2002).

Obecnie prace dotyczące mennictwa bosporańskiego są zatem publikowane zarówno w formie tradycyjnej jak i cyfrowej. W ciągu trzech stuleci badań nad tymi zagadnieniami zdołano w większości przypadków przyporządkować monety władcom znanym z przekazów autorów antycznych czy inskrypcji. Odkryto też kilku monarchów, którzy znani są wyłącznie z wybitych przez siebie monet. Rozpoznane są też nominały. Monety, o nominale innym niż stater, nie zawierające dat rocznych zostały wydatowane z dokładnością kilku lat. Standardem w badaniach nad problemami mennictwa staje się też korzystanie z innych, pozamonetarnych źródeł.

W literaturze dotyczącej mennictwa bosporańskiego wiele kwestii jest jednak nadal niejasnych i nierozstrzygniętych. Kilku serii monet w dalszym ciągu nie można z całą pewnością przypisać żadnemu władcy (np. statery bite w latach 286 – 304 e.b., tj. 12/11 p.n.e.-7/8 n.e.). Nie rozstrzygnięto, dlaczego na monetach Aspurgosa I znajduje się monogram złożony z liter BAP. Nie udowodniono dotychczas znaczenia dodatkowych znaków umieszczonych na staterach i niektórych brązowych monetach. Datowanie monet brązowych polega zwykle na umieszczeniu ich w pewnym przedziale czasowym zajmującym kilka lat. Ponadto w literaturze brak jest analiz mennictwa bosporańskiego polegającym na rozpatrywaniu go w długiej perspektywie czasowej. Najczęściej jest to analiza monet poszczególnych władców bez potraktowania bosporańskiego mennictwa jako całości.

Bibliografia:

Alekseev V. P., Loboda P. G.

2004    Vestniki Odesskogo Muzeja Numizmatiki. Sbornik statej po numizmatike

           Severnogo Pričernomorja, Odessa

Anochin V. A.

     1986   Monetnoe delo Bospora, Kiev, Naukova Dumka, ss. 184

Frolova N.

  1986   Zolotaja moneta 338 g. b. e. = 41 g. n. e. Mitridata III iż sobranija GIM, VDI,

           4, s. 54 – 59

      1988   Problemy monetnoj čekanki Bospora VI – II vv. do n.e. (Po povodu vychoda 

               knigi V.  A. Anochina „Monetnoe delo Bospora”. Kiev, 1986), VDI, 2, s. 122

              – 142

1997      Monetnoe delo Bospora (seredina I v.n.e. - seredina IV v.n.e.), Moskva,

Izdatel’stvo Editoral URSS, ss. 984

Frolova N., Ireland S.

     2002 The coinage of the Bosporan Kingdom, Oxford, ss. 94

Golenko K. V.

1952        Monety s monogramami iż patrijskogo klada 1950 g., VDI, 3, s. 137 – 155

Golenko K.V., Karyškovskij P. O.

     1972   The Gold Coinage of King Pharnaces of the Bosporus, The Nimismatic Chronicle,

                 t. XII, s. 25 - 38

Grandmezon N. N.

     1988    V. A. Anochin, Monetnoe delo Bospora, Kiev, 1986, VDI, 2, s. 216-219

Mielczarek M.

1983       Monety państwa bosforskiego w zbiorach Muzeum Archeologicznego i 

            Etnograficznego w Łodzi, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i

                Etnograficznego w Łodzi, seria numizmatyczna i konserwatorska, s. 5-29

1998     Generał Jan de Witte (1709-1785) i jego zbiór monet antycznych [w:] Archeologia

             Śródziemnomorska w Uniwersytecie Jagiellońskim, Kraków, s. 221-229    

2000      Sauromates II, King of the Bosporus, and the Emperor Commodus. In Search

              of a Series of Bosporan Coins Bearing the Figure of Herakles, [w:] Studia

              archeologica. Prace dedykowane profesorowi Januszowi A. Ostrowskiemu w

              sześćdziesięciolecie urodzin, red. E. Papuci-Władyka, J. Śliwa, Kraków, s.

              303-310

Šelov D. B.

1956    Monetnoe delo Bospora VI – II vv. do n.e., Moskva, Izdatel’stvo Akademii

                Nauk SSSR, ss. 229

Stanislavskij I. M.

     2000  Monety Bosporskogo carstva i ich stoimost’, Moskva, ss. 312

Struve V. V. (red.)

    1965 Corpus Inscriptionum Regni Bosporani, Moskva-Leningrad, Izdatel’stwo

             Nauka, ss. 950

Zograf A. N.

1951      Antičnyje monety  [w:] Materialy i issledovania po archeologii SSSR, 16, Moskva – Leningrad, ss. 261  

Strony internetowe: