Położenie geograficzne plemion bałtyjskich warunkowało wzajemne kontakty z  plemionami słowiańskimi, bądź  to wschodnimi, bądź  zachodnimi, a jeśli do tego dodamy  domniemane wspólne pochodzenie  obu tych ludów, to nie mogą dziwić analogie w ich kulturze materialnej. Ludy te leżące na „peryferiach” ówczesnej Europy, omijane przez wędrówki  Celtów, Germanów, poczęci Słowian wytworzyły swą specyficzną, szeroko pojmowaną kulturę, wyróżniającą ich spośród ludów średniowiecznej Europy. Uniwersalizm tej epoki, chrześcijaństwo krzewione na tych terenach przez Zakon Krzyżacki i jego restrykcyjna polityka wobec tych ludów, późniejsze stosunki z Rzeczpospolitą, zatarły tak wyraźne różnice kulturowe lub doprowadziły do zaniku części plemion. Lecz wczesne średniowiecze to jeszcze czas w którym możemy mówić  jednolitej kulturze materialnej Bałtów, na tyle by ją odróżniać od np. słowiańskie czy fińskiej.

1.     Przedmioty  z surowców organicznych.

1.1. Drewno. 

     Łatwość dostępu tego surowca powodowało, że mnóstwo przedmiotów o różnym zastosowaniu wykonywano z drewna. Począwszy od siedzib ludzkich: ziemianek, półziemianek, poprzez różnego rodzaju szopy, szałasy, kończąc na obwarowaniach grodowych. Miejscowi cieśle wytwarzali dranice do budowy domów; różnego rodzaju koryta , niecki, talerze, kubki, drewniane stępy; systemy rzeczne czyniły wodę najszybszym i najdogodniejszym środkiem lokomocji, stąd budowano łodzie klepkowe – płaskodenne o małym stopniu zanurzenia, jakie znane są z Truso (Jagodziński 1988, s.150) lub prymitywniejsze - dłubanki (Okulicz 1997, s.194,196). Bednarze wykonywali, potrzebne w gospodarstwie: beczki, wiadra, konwie, być może też znane z wykopalisk wygięte płozy sań, obręcze do kół,  jak i całe wozy szprychowe (Okulicz 1997, s. 194). Ze sprzętów domowych wykonywano również: dzieże; siedziska w postaci pni drzew, ławy, zydle, stołki; łóżka-drewniane ramy z podściółką z liści, trawy, siana; pod powałami zapewne zawieszano kołyski ramowe, składające się z 4 żerdek (szkielet) i płachty lub kołyski z łyka lipowego w kształcie owalnych, głębokich kobiałek, wszystkie zawieszane na linach z łyka (Okulicz-Kozaryn 1983, s. 111).
Z jednego kawałka drewna wykonywano łopaty i motyki bez okuć, o prostokątnych, owalnych lub trójkątnych częściach pracujących; czas z niewielkim drążkiem z boku do oparcia stopy. Motyki o długich styliskach, trapezowatą częścią pracującą (Okulicz-Kozaryn 1983, s. 30). W rolnictwie wykorzystywano również drewniane radła rylcowe krzywogrządzielowe, sochy, drewniane pługi bezkoleśne.
Ten surowiec służył również do wytwarzania krosien pionowych, wrzecion (toczone lub dłubane nożem) – drewienek 14-35 cm. długości o pogrubionym środku  i ścienionych końcach –na jednym z nich mocowano przęślik. Kądziel lnianą lub wełnianą mocowano na przęślicy łopatkowej – prostym kiju o łopatkowo rozszerzonej partii górnej, do niej przywiązywano kądziel; drugi koniec kija osadzano w wąskiej dość długiej deseczce lub zatykano za pasek. Przędę zwijano w pasma posługując się drewnianymi motowidłami widełkowatymi. Proste krosienka tabliczkowe wykonywano z kory, drewna jak i deseczki tkackie – płytki z wyciętymi po środku podłużnymi szczebelkami; w każdym szczebelku znajdował się niewielki otworek umieszczony  w połowie wysokości; nitki nieparzyste przeciągano przez otworki, parzyste zaś przez szczerby między szczebelkami (Okulicz-Kozaryn 1983, s. 153-154).
Zapewne powszechne było plecionkarstwo z włókien roślinnych i łyka: jazów, wiecierzy, sieci, niewody, koszy, kobiałek, pasów, lin, łapci, części uprzęży końskiej. Powszechnymi surowcami były nici konopne, trzcina, witki wierzbowe, łyko (kora zdarta) lipowe. Z kory brzozowej pleciono prostokątne szkatułki, z kory robiono pławiki (Okulicz 1983, s. 137,148, 155).
Zamieszkiwanie terenów zalesionych wiązało się z jeszcze jedną dziedziną gospodarki, mianowicie z bartnictwem. Do drążenia barci wykorzystywano pnie rosnących lub ściętych drzew (Okulicz–Kozaryn 1983, s. 160).
Z drewna też wykonywano łuki, strzały, oszczepy, samołówki wykorzystywane na w myślistwie (tamże, s. 149).

1.2.    Róg i kość.

 Obróbkę rogu rozpoczynało moczenie w wodzie, następnie polewanie wrzątkiem i wkładanie  w kształtki, trzymanie pod prasą aż do wyschnięcia – w ten sposób wyginano surowiec. Następnie wycinano, szlifowano uzyskując igły, szydła, groty strzał, tabliczki tkackie, grzebienie i szpile, płozy do sań i łyżwy. Róg dzielono piłkami stalowymi na klocki, z których wycinano płytki a w nich zęby. Z płytek i okładzin montowano grzebienie spajając części żelaznymi lub brązowymi nitami. Z rogu wykonywano również rogi do picia – oczyszczano, polerowano, wylew okuwano srebrną blachą, na koniec rogu nasadzano ozdobną tuleję ze srebra lub brązu, łącząc ją nitami i łańcuszkiem  z brzegiem wylewu (Okulicz-Kozaryn 1983, s. 158).
Płytki kościane z pustych bydlęcych kości wykonywano rozcinając je wzdłuż i ogrzewając nad ogniem. Następnie rozchylano obie części, moczono przez kilka dni w gorącej wodzie z popiołem. Po wyjęciu z wody kości były rozmiękczone, więc wkładano je między kamienie i pozostawiano do całkowitego stwardnięcia. Wycinając i szlifując wykonywano te same przedmioty co z rogu, min. harpuny z jednym zadziorem. Przedmioty zdobiono ornamentami w postaci delikatnych, koncentrycznych kółek i linii rytych oraz wycinanymi w kości ażurowymi wzorami (tamże, s. 158).

2.     Surowce nieorganiczne
.
2.1. Kamień.

Kamień również był powszechnie wykorzystywanym surowcem. Wykonywano z niego osełki do ostrzenia noży, gładziki; z krzemienia krzesaki do ognia, ostrzejsza od stalowych ostrza do przecinania twardych surowców min. rogu i kości (Okulicz-Kozaryn 1983 s. 160). Do mielenia zboża wykorzystywano nieckowate (Okulicz 1973, s. 490), a następnie obrotowe żarna (Okulicz 1997, s. 188).

2.2.    Przedmioty metalowe.

Obfitość broni i narzędzi żelaznych w grobach oraz znajdowane w grodziskach i towarzyszących im osadach żużle i przedmioty codziennego użytku świadczą o dobrym poziomie miejscowego hutnictwa i kowalstwa. Widoczny jest dość wcześnie podział na wysoko wyspecjalizowane kowalstwo (produkcja wg wzorów skandynawskich) luksusowej broni i wyposażenia jeździeckiego oraz kowalstwo przedmiotów codziennego użytku (Sikorski 1981 s. 56).
Jako surowiec służyły miejscowe rudy błotne i darniowe. Wydobywane w postaci niewielkich kostek były suszone na słońcu i prażone na otwartych paleniskach. Po rozdrobnieniu uzyskiwano niewielkie gruby rudy. Do wypału jako topnika używano wysuszonej i wypalonej gytii jeziornej. Sam proces wypału zachodził  w jamach z glinianym kominem w temperaturze 1200-1400°C. Następowała redukcja tlenków żelaza; nieżelaziste składniki rudy topiły się i ściekały kroplami do kotlinki, w górnej części komina gromadziło się żelazo bądź stal w postaci stałej, jeśli ograniczano dostęp tlenu i silnie nawęglano. Surówki nie uzyskiwano – potrzebna temperatura 1700-1800°C. Po ostudzeniu pieca rudę żelaza odbijano w postaci kęsów – oczyszczano długotrwałym kuciem na gorąco. Wydaje się, iż z jednego wytopu uzyskiwano 3,5-5 kg żelaza. Ewolucja pieców hutniczych szła w kierunku umieszczania u podstawy komina granitowej płyty z wyżłobionym rowkiem. Ściekał nim płynny żużel w bok pieca do specjalnego kanału; żelazo natomiast osiadało na granitowej płycie (Okulicz-Kozaryn 1983, s. 138).
Dalsza obróbka miała miejsca w kuźniach. Metal topiono w niewielkich tygielkach glinianych, gliniane były też łyżki odlewnicze. Metalurdzy łączyli żelazo ze stalą, poddawali je damascenizacji, skuwali na gorąco, hartowali (tamże, s. 158).
Wśród przedmiotów codziennych znajdowały się żelazne radlice do radeł, , siekiery, piły, strugi, nożyce, harpuny, haczyki, prosta broń: groty oszczepów, strzał, sztylety (Sikorski 1981, s. 56). Sierpy, półkoski, kosy (il. 3)  (Siedow 1987, s.  443). Żelazne lemiesze i odkładnice do pługów, noże, ciosła, piesznie, świdry, topory; okucia naczyń zasobowych, nity; żelazne lub z metali kolorowych haczyki do wędek i błyszczki, ościenie (Okulicz-Kozaryn 1983, s. 134,149,159).
Topory wg A. Kirpicznikowa dzieli się na:
      typ I:   wąskie, wydłużone, o trójgraniastej formie ostrza:
    typ II:  czekany z trapezowatym ostrzem i wąskim występem na tylnej części obucha
   typ III: niewielkie topory z wyraźnym obuchem oraz górnymi i dolnymi wyrostkami – „szczekawicami”;
  typ IV: w zależności od wielkości dzielone na bojowe i robocze, z dwiema szczekawicami i wydłużonym wyraźnym obuchem;
    typ V:   z wy    i opuszczonym ostrzem; prostą górną granią, z lub bez szczekawic u dolnej części obucha
    typ VI:  z odciągniętym ku dołowi ostrzem i dolną i górną szczekawicą
    typ VII      siekiery z szerokim symetrycznym ostrzem, ukośnie ściętym ku części tnącej, z górnymi i dolnymi szczekawicami, stosunek szerokości ostrza do jego długości 1:1 lub 4:5;
    typ  VIII:  podobny do III, szerokość ostrza wynosi 1/3 jego wysokości, z lub bez szczekawic (il. 3 i 4) (Kirpicznikow 1966, s. 26-46; Siedow 1987, s. 443).   
Na przedmioty „luksusowe” składały się przede wszystkim ozdoby i broń. Na średniowieczne uzbrojenie Bałtów składały się: sztylety i krótkie miecze w pochwach zdobionych złoconą srebrną blachą. Ornamentowane, jak i rogi do picia, motywami rybich łusek, rozety, techniką pseudogranulacji (Okulicz 1973, s. 487-489). Groty włóczni Kirpicznikow dzieli na następujące typy:
typ I: groty z lancetowatą formą pióra ( liścia), lekko zwężającego się ku szyjce i płynnie przechodzącego w tulejkę; na ostrzu grań: romboidalny przekrój poprzeczny;
typ II: romboidalne pióro, grań na ostrzu;
typ III: szerokie pióro wydłużonego trójkątnego kształtu, z granią, piórem rozszerzającym się ku tulejce
typ IV: wydłużony, jajowaty kształt pióra
typ V: zwężające się pióro o czworokątnym przekroju, rozszerzająca się tulejka;
typ VI: podobny do typu III, wydłużone trójkątne pióro; trzpień zamiast tulejki;
typ VII: pióro z zadziorami i tulejką; (il. 1,5) (Kirpicznikow 1966, s.3-25; Sedow 1987, s. 430)
Zamożniejszych wojowników stać było zapewne na tzw. pancerz lamelkowy – na podkład np. skórzany lub sukienny przywiązywano rzemykami lub drutem płytki żelazne z otworkami w rogach, które zachodziły na siebie krawędziami tworząc poziome pasy - segmenty (Nowakowski 1991, s. 97). Wśród Bałtów popularne były przyłbice o cylindrycznym dzwonie  przechodzącym w spiczasty szczyt, zwane w źródłach  średniowiecznych „pekilhuben” (Nowakowski 1991, s. 92).
O popularności jazdy konnej wśród Bałtów świadczą obok pochówków koni, znaleziska elementów uprzęży i ostróg. Te ostatnie dzieli się na:
-    ostrogi o zaczepach haczykowatych:
- odgiętych na zewnątrz
      -odgiętych do wnętrza
-    ostrogi o zaczepach uszkowatych w różnych odmianach (min. pseudohaczykowate i ramowate
-    ostrogi o zaczepach nitowych
-    ostrogi o zaczepach płytowo – nitowych z krótkim i z długim bodźcem.
Wykonywano je z brązu lub najczęściej z żelaza zdobionego brązem lub srebrem. Brązowe -  były odlewane natomiast żelazne - kute, jedno- lub dwuczęściowe (Maćkowiak-Kotkowska, Żak 1988, s. 8-22).
Strzemiona trójkątne, owalne, półokrągłe z prostą lub łukowatą stopką; elementy wędzideł w postaci uzd z łącznikami (il. 2) (Sedow 1987, s. 451).










BIBLIOGRAFIA