Na genezę złotnictwa skandynawskiego IX – XI w. złożyło się wiele czynników, między którymi za istotne należy uznać czynnik społeczny
o charakterze w części elitarny, w części egalitarny, a także czynniki tradycji złotniczych oraz nowych oddziaływań  z innych ośrodków kulturowych zachodniej i wschodniej Europy.

Rozwój gospodarki spowodował obok kształtowania się  wczesnofeudalnej struktury społeczno – gospodarczej i politycznej nasilenie wymiany handlowej dalekosiężnej i lokalnej, co miało wpływ na powstanie ośrodków handlowych różnej rangi oraz wzrost liczby rzemieślników. Za pośrednictwem kontaktów handlowych do ośrodków tych docierały impulsy kulturowe w zakresie technicznym, formalnym i stylistycznym.

Procesy feudalizacyjne były zapewne jedną z przyczyn ruchu wikingów. W wyprawach tych brali udział wojownicy będący niekiedy łupieżcami, niekiedy kupcami, utrzymujący stały kontakt ze swoim krajem ( Żak J. 1969 s 55 ).

Obok niekorzystnych przejawów działalności Wikingów jak rabunek wybrzeży czy utrudnień w handlu, istniały tez korzystne jej strony. Wracając
z wypraw przywozili ze sobą kruszec uzyskany z łupów, żołdów, okupów bądź z wymiany handlowej, a także wyroby złotnictwa wschodnio i zachodnio europejskiego. Przedmioty te były obiektami naśladownictwa prowadzącego do przetworzenia obcych wzorców  w formy rodzinne (np. zapinki trójlistne z ornamentyką zwierzęcą).

W okresie tym nastąpiło także wprowadzenie chrześcijaństwa do społeczeństw Skandynawskich poprzez działalność misyjną co miało wpływ na wytwarzanie krzyży, czego z kolei pogańską reakcją było  wykonywanie tzw. młotków Thora.

Złotnictwo IX – XI w. rozwijało się w oparciu o złotnictwo okresów poprzedzających, a zwłaszcza o złotnictwo okresu Vendel.

Zdecydowana większość zabiegów technicznych znana i stosowana była od czasu przetwarzania metali poprzez epokę brązu i żelaza. Najwcześniej znanymi były techniki kucia i odlewu. W okresie Vendel technika kucia
i odlewu stosowana była w zachodniej Norwegii, zaś wybijanie, rytowanie
i wytłaczanie wytworów na modelach formujących upowszechniły się w Uppland w Szwecji i Gotlandii. Posługiwano się także  technikami ażurowania, nabijania, techniką komórkową (w starszej fazie okresu wikińskiego używano jednej jej odmiany, a mianowicie kameryzacji). Techniki finalne to cyzelowanie, złocenie, szlifowanie, polerowanie i łączenie metali (Kóćka – Krenz H. 1983, s 14).

Złotnicy okresu wikińskiego przy wykonywaniu wyrobów nawiązywali do okresu Vendel np. zapinki żółwiowate, równoramienne, prostokątne, szpile, naramienniki i bransolety, paciorki rurkowate, ze zwiniętego spiralnie drutu, włóczniowate wisiorki, okrągłe zawieszki, taśmowate pierścionki czy tez zapinki puszkowate i z guzem na kabłąku, zawieszki języczkowate
i łyżeczkowate, zawieszki brakteatowe oraz kolie z łusek w kształcie rybich głów i zapinki w kształcie głów zwierzęcych. Dla rozwoju stylistyki w IX – XI w. szczególne znaczenie miała ornamentyka zoomorficzna.

   Obce oddziaływania przejawiały się w adoptowaniu nowych technik złotniczych, form wytworów, a także elementów zdobniczych. Nową techniką była technika drutowania (do formowania całych ozdób – naszyjniki, bransolety, naramienniki itp.), która przyszła z południowej Rusi przez Gotlandie. Nowe były także techniki filigranu, granulacji i niello, chociaż przypuszcza się, że techniki te znane były wcześniej lecz zostały porzucone, a następnie na nowo wprowadzone. Filigran przyszedł ze sztuki Karolińskiej lub anglo – iryjskiej, granulacja – ze złotnictwa zachodnio europejskiego (iryjskiego) bądź południowej Rusi, niello – z obszarów południowo – wschodniej Europy bądź
z zachodniej Europy ze złotnictwa anglosaskiego, iryjskiego i frankońskiego.
W związku ze stosowaniem nowych technik zwiększył się zasób form wykonywanych przez złotników.

Z obszarów frankijskich przejęto nowe typy wytworów, które na gruncie skandynawskim przetworzono w ozdoby: zapinki trójlistne i języczkowate, część krzyży, a na skutek adaptacji filigranu – okrągłe zapinki i zawieszki oraz paciorki zdobione filigranem. Z południowej Rusi przejęto zapinki pierścieniowate, krzyże – naśladownictwa enklopionów, a z końcem okresu wikińskiego paciorki szpulowate i zawieszki pantofelkowate. Skandynawską genezę stanowiły zawieszki krzesiwkowate (tzw. młotki Thora), zawieszki
w formie krzyża, wisiorki stołeczkowate, gruszkowate oraz paciorkowate. (Kóćka – Krenz H. 1983, s. 16 –17)

Obce impulsy prześledzić możemy także w zakresie stylistyki wytworów, chociaż w tym przypadku są trudności czy są to rozwinięcia elementów rodzimych, czy wynikiem obcych impulsów.

Nowym elementem wprowadzonym do ornamentyki zwierzęcej stylu Oseberg/Berdal był motyw „chwytającego” drapieżnika przekształcony
z karolińskiego motywu lwów lub ze wzorów anglosaskich. W stylu Borre nowym elementem jest motyw pierścieniowo – łańcuchowy, być może stanowi on przekształcenie powszechnego w zdobnictwie przed– i wczesnowikińskim ornamentu plecionkowego lub też został on przeniesiony z Wysp Brytyjskich.

Oddziaływanie sztuki karolińskiej manifestuje się używaniem wzorów roślinnych, zwłaszcza liści akantu oraz motywu spiralnego. Ze wschodniej Europy motywy palmetowe i ptaków.

Złotnictwo skandynawskie IX – XI w. nie jest jednolite. Obok jednostkowych wytworów wysokiej jakości, większa część to wytwory masowe, tak wysokiej jak i niskiej jakości. Zróżnicowanie  w obrębie wytwórczości jest prawdopodobnie odbiciem dwóch zazębiających się i oddziaływujących na siebie nurtów: „ludowego” (tradycyjnego) i „dworskiego” (asymilującego nowe oddziaływania).

W okresie wikińskim na terenie Skandynawii wyróżnić możemy następujące grupy złotników:

1. wytwórca osiadły w małym ośrodku wiejskim, zajmujący się głównie rolnictwem i chowem zwierząt, a ubocznie także kowalstwem i złotnictwem.

2. pół profesjonalny kowal – złotnik osiadły w ośrodkach wiejskich, pracujący dla najbliższej okolicy i częściowo na eksport.

3. złotnik profesjonalny osiadły w ośrodkach o charakterze rzemieślniczo – handlowych. Złotnicy Ci zajmowali wydzielone tereny w osadzie. W zależności od rangi tych miejsc i ich znaczenia w handlu, istniała możliwość rozwoju, między innymi przez przyswajanie nowych form wytworów i technik złotniczych.

4. rzemieślnik wędrowny, uprawiający kilka rzemiosł, między innymi złotnictwa.

5. złotnik dworski – pracował wyłącznie na potrzeby dworu. Wykonywali oni dzieła jednostkowe, najwyższej jakości, wykonywane na zamówienie dworu. (Kóćka – Krenz H. 1983, s. 20 –25)

Surowiec w przeważającej części sprowadzano z terenów Europy środkowej i Zachodniej oraz z Afryki i Azji. Tylko niewielką część wydobywano metodą górniczą. Kwestię sprowadzania surowca należy rozpatrzyć w dwóch aspektach: w postaci sztabek czy półfabrykatów oraz
w postaci monet i ozdób. W pierwszym przypadku mamy do czynienia
z celowym dowozem samego surowca na drodze wymiany handlowej,
a w drugim w postaci sztabek, monet i ozdób bądź w wyniku wymiany handlowej, bądź z łupów i okupów  ( Kmietowicz F. 1968, s. 71 ).

Złotnicy skandynawscy mogli ograniczyć się w przeróbce surowca jedynie do właściwości użytkowych jak – temperatura topnienia, kowalstwo, ciągliwość. Nie musieli znać technik przeróbki rud..

Odlewanie – było używane od początku epoki brązu. Jest to technika wykonywania przedmiotów metalowych przez wlewanie roztopionego surowca do odpowiedniej formy. Rzemieślnik musiał posiadać miejsce do roztopienia metalu, surowiec i zestaw narzędzi: tygle, modele odlewów, formy, łyżki odlewnicze itp. Używano form jednoczęściowych, dwuczęściowych, a także techniki na wosk tracony.

Kucie – na zimno lub gorąco, używano różnego rodzaju młotków (posiadające dwa obuchy – klepanie i gładzenie blachy, z dwoma rąbami do kształtowania lub do żłobienia) i pobijaków na kowadłach lub podkowadłach, nożyce, pilniki, piły, kowadła (bezrogie, jednorogie, dwurogie i profilowane),
a także narzędzia z materiałów organicznych (rogu i drewna, skóry, filcu. Metoda tą wykonywano zakończenia naszyjników i naramienników.

Drutownictwo – wytwarzanie samego drutu, jak i dalszą jego obróbkę, tzn. skręcanie i splatanie celem wykonania różnych ozdób. Do metod drutowania zaliczać będziemy:

–       skręcanie ze sobą dwóch drutów prawo– lub lewoskrętnie

–       wytwarzanie pierścieni z parzyście skręcanych drutów, które następnie w mniejszej lub większej ilości łączono i skręcano w prawym lub lewym kierunku.

–       skręcanie czterech par drutów.

–       nakładanie skręconych par cienkich drutów w ciasną spiralkę na rdzeniu z grubszego pręta.

Splatanie polega na przekładaniu kilku drutów w jednym kierunku
i w określonej kolejności oraz mocniejszym lub lżejszym ich dociskaniu.
W metodzie tej wyróżniamy 2 sposoby: splatanie bez rdzenia oraz na rdzeniu (rdzeń tej samej grubości co plecionka lub plecionka cieńsza od rdzenia)  (Gradowski A. 1975, s. 28 –40 ).

Techniki zdobienia

Wytłaczanie jest to technika kształtowania przedmiotów na modelach pomocniczych, tj. modelach z wypukłym reliefem (patrycach, modelach pozytywowych) lub modelach z wklęsłym reliefem (matrycach, modelach negatywowych). Modele do wytłaczania wykonywano z materiałów twardych
(brązu i żelaza oraz z kamienia). Techniką ta posługiwano się celem otrzymania gotowych ozdób lub celem otrzymania w wypukłym reliefie podstawy ozdób, której ornament uzupełniano filigranulacją.

Wybijanie to zdobienie gotowych wytworów wzorem przeniesionych na ich powierzchnię z kształtownika z zagłębionym reliefem (stempla). Podstawowym narzędziem jest kształtownik z wklęsłym reliefem (rodzaj matrycy) w postaci metalowego (stalowego) pręta (tzw. stempel lub punca).

Repusowanie, czyli wykonywanie wzorów reliefowych na zimno, było jedną z najtrudniejszych technik złotniczych, dlatego też złotnik okresu wikińskiego posługiwał się tą metodą okazjonalnie. Techniką tą wykonywali żłobki na brzuścach czarek typu Lilla Valla, być może także guzki na tzw. tarczowatych okrągłych płytkach (zapinkach lub zawieszkach).

Rytowanie zwane inaczej grawerowaniem polegało na wyciskaniu rysunku na powierzchni metalu za pomocą narzędzi z ostro zakończoną częścią pracującą, tzw. rylcami (grawerami). Techniką tą wykonywano bądź płaskie ornamenty liniowe, bądź ornamenty plastyczne, w niskim reliefie. Obok motywów geometrycznych: wirowych, rozetowych, plecionkowych zbiegających się i przecinających pod ostrym kątem, posługiwali się tez motywami figuralnymi, zwłaszcza z wątkami zwierzęcymi.

Ażurowanie polega na wykonywaniu w powierzchni przedmiotu układu otworów, tworzących zespół dekoracyjny. Można to było osiągnąć przez odlew, wycinanie za pomocą przecinaków oraz odpowiednie formowanie drutu. Ażurowanie stosowano raczej do zdobienia większych przedmiotów.

Filigran jest to technika wykonywania wzorów z cienkich drutów. Złotnicy skandynawscy posługiwali się sześcioma odmianami drutów: a) drut perełkowy, tzw. właściwy filigran; b) drut skręcony (wokół osi); c) drut skręcony i płasko wymłotkowany; d) pasemka blachy, ustawiane „na wysoki brzeg”; e) prosty, zwykły drut gładki lub karbowany; f) podwójnie skręcony drut. Najwyżej ceniono ozdoby wykonane z właściwego filigranu. Przy układaniu drutów na powierzchni posługiwano się pincetami, a do skręcania spiralnych ornamentów używano specjalnego młotka z rozszczepionym rondem lub też kleszczy z zaokrąglonymi szczękami.

Granulacja jest techniką polegającą na formowaniu ornamentu
z maleńkich ziarenek (granulek) mocowanych do podłoża. Proces powstawania ziarenek mógł przebiegać w następujący sposób: a) topiono porcję złota,
a następnie wlewano z pewnej wysokości do naczynia z wodą, stale mieszanej szczotką; b) łączono  cienkie druciki w pęczek i cięto je na drobne cząstki, następnie układano na węglu drzewnym o ogrzewano w skutek czego przybierały kształt kuleczek; c) stopiony metal opuszczano z pewnej wysokości na ukośnie ustawioną metalową płytę, metal rozdzielał się na drobiny opadające na sproszkowany węgiel drzewny, gdzie zastygał.

Inkrustacja jest to wykładanie powierzchni przedmiotu wzorem płaskim
z innego materiału. Wyróżniamy dwa rodzaje inkrustacji: nabijanie i niello.

Nabijanie zwane inaczej tauszowaniem, polega na zdobieniu powierzchni przedmiotu metalowym ornamentem z pasków innego metalu, wklepywanym
w ryte zagłębienia. Nabijano zazwyczaj powierzchnie żelaznych wytworów, zwłaszcza części uzbrojenia (głowice mieczy, ostrogi, toporki, groty oszczepów itp.

Termin niello oznacza technikę wypełniania wyrytych lub wytłoczonych wzorów w powierzchni metalu masą składającą się z siarczków ołowiu, miedzi
i srebra. Techniką ta posługiwano się zwłaszcza na Gotlandii. Zdobiono nią zapinki w kształcie głów zwierzęcych, zapinki puszkowate, pierścieniowate, zawieszki, np. w kształcie młotków Thora.

Kameryzacja jest techniką zdobienia przedmiotów metalowych przez wysadzanie ich powierzchni szlachetnymi kamieniami. Używano kamieni barwy czerwonej, przezroczystych, przede wszystkim granatów, almandynów lub piropów. ( Kóćka – Krenz H. 1983, s.79 – 99 ).

Po rozpatrzeniu wszystkich technik zdobienia przejdziemy do technik finalnych mających na celu opracowanie wytworu w szczegółach, prowadzące często do zatarcia śladów, pozostawionych przez zastosowanie technik zdobniczych.

Pierwsza z technik finalnych jest złocenie, czyli pokrywanie powierzchni wytworów brązowych lub srebrnych warstwą złota, wykonywanej dwoma sposobami: poprzez pokrywanie przedmiotu złota folią i złocenie „w ogniu”.

Przy pokrywaniu przedmiotów złotą folią stosowano dwa sposoby. Pierwszy polegał na nakładaniu pincetą wymłotkowanej cienkiej blaszki na szorstką powierzchnię przedmiotu i wklepywanie jej młotkiem z poroża. Po otoczeniu ozdoby folią ogrzewano ją i przesuwano po powierzchni prętem polerskim. Drugi sposób polegał na powleczeniu powierzchni ozdoby rodzajem lepiszcza (może białkiem), na który nakładano złotą folię i młotkowano ją.

Lepsze efekty uzyskiwano poprzez złocenie „ogniowe’. W tym przypadku wykorzystywano jedną z własności rtęci, polegającą na rozpuszczaniu niemal wszystkich metali (z wyjątkiem żelaza i platyny) i tworzeniu z nimi ulegających rozpadowi pod wpływem temperatury związków zwanych amalgamatami. Amalgamat złota tworzono poprzez stopienie 1 części złota z 8 częściami rtęci. Stop wlewano do naczynia z zimną wodą i oziębiona masę ugniatano celem wydalenia zbędnych części rtęci, po czym osuszano ją na kawałku lnianej tkaniny. Gotowy amalgamat zawierał 33% złota i 67% rtęci i miał konsystencję masła. Przed przystąpieniem do powlekania ozdoby oczyszczano powierzchnię zmywaczem, będącym mieszaniną kamieni winnego, soli, rtęci i wody lub szorowano delikatnym piaskiem. Amalgamat rozprowadzano prawdopodobnie zajęczą łapką. Następnie przedmiot podgrzewano co powodowało, że pary rtęci uchodziły do atmosfery, a na powierzchni pozostawało czyste złoto. 

Srebrzenie dokonywano albo metoda mechaniczną – polegającą na otaczaniu przedmiotu wymłotkowaną srebrną blachą i przytwierdzaną bądź za pomocą lutu, bądź zagniatając na krawędziach przedmiotu lub używając czynników wiążących (lepiszcza) w postaci kalafonii lub smoły, albo metodą  termochemiczna polegającą na tworzeniu amalgamatu srebra , utworzonego
z 1 części srebra i 4 części rtęci, lub z 1 części srebra, 2 części rtęci i 1 części cyny.

Cynowanie przedmiotów z brązu i żelaza było stosowane w celu imitowania srebra. Cyna jako metal miękki i dobrze kowalny daje się wyklepywać na cienkie folie. Takimi foliami otaczano powierzchnię przedmiotu i przytwierdzano je poprzez zagniatanie na brzegach wytworu lub przy użyciu lepiszczy. Stosowana była także kąpiel cynową i metoda termochemiczna przy użyciu amalgamatu (1 część cyny do 4 części rtęci).

W wyjątkowych przypadkach rzemieślnicy skandynawscy otaczali żelazne przedmioty brązową lub mosiężną blachą mocowaną przez zagniatanie jej wzdłuż brzegów wytworu. ( Kóćka – Krenz H. 1983, s . 100 – 103).

Fakturowanie polegało na pokrywaniu całego przedmiotu lub jej fragmentów drobniutkimi wgłębieniami celem skontrastowania jej z częściami wypolerowanymi. Do tego celu używano kształtowników z lekko wypukłą częścią pracująca.

Cyzelowanie jest to opracowanie w szczegółach i wykańczanie wytworów odlewanych i wytłaczanych. Jest to zabieg prowadzący do usunięcia śladów pozostawionych przez technikę użytą przy odlewie (usuwanie pilnikami szwów odlewniczych, odcinanie piłką nadlewek i wlewek powstałych podczas posługiwania się dwuczęściowymi formami odlewniczymi), bądź do zaostrzenia konturów wzoru (wykańczano powstałe w odlewie motywy zdobnicze, a przy wytworach wytłaczanych pogłębiano i zaostrzano wzory reliefowe.

Szlifowanie polega na wygładzaniu powierzchni przedmiotu celem usunięcia nierówności powstałych przy wcześniejszych zabiegach. Do tego celu używano skrobaków w postaci trójkątnego narzędzia żelaznego o ostrych krawędziach oraz materiałem ściernym pochodzenia organicznego (węgiel drzewny czy popiół kostny) lub mineralnego (piasek czy glinka).

Polerowanie jest ostatnim z zabiegów finalnych polegający na nadawaniu połysku i blasku powierzchni przedmiotu za pomocą materiałów polerowniczych jak wapno lub kredą mieszaną z łojem oraz gładzikami stalowymi tzw. polerami w formie obłych stalowych prętów.

W wielu ozdobach konieczne było łączenie ze sobą kilku rodzajów metalu. Odbywało się to w dwojaki sposób: na zimno i na gorąco. Spajanie na zimno polegało na nitowaniu lub zawijaniu, czyli zahaczaniu o siebie zagiętych krawędzi blach i zaklepywaniu ich. Pewną odmianą było nacinanie krawędzi blachy i naprzemiennym ich zagniataniu. Między powstałe odcinki wprowadzano krawędź drugiej blachy i zaciskano na niej fragmenty pierwszej.

Spajanie na gorąco odbywało się bądź przez lutowanie (łączenie metalu za pomocą tzw. lutu, który w miejscu styku stapia się z łączonym elementem), bądź przez spawanie (nagrzewanie do temperatury topnienia ustawionych na krawędź blach metalowych), bądź przez zgrzewanie (nagrzewanie nachodzących na siebie krawędzi metalu niemal do temperatury topnienia
i punktowym ich skuwaniu) ( Gardowski  M. 1975, s. 46 –49).

Złotnicy skandynawscy Ix – XI w. produkowali różnorakie przedmioty, zarówno w wydaniu masowym, jak i jednostkowym. W starszej fazie okresu wikińskiego 800 – 900 r. najliczniej i najbardziej zróżnicowane były zapinki, wyróżnić tu możemy następujące formy:

Zapinki żółwiowate – służyły do spinania wierzchniej sukni stroju kobiecego, sukni bez rękawów przytrzymywanej na ramionach taśmami. Taśmy te łączono z gorsetem z przodu sukni za pomocą pary zapinek. Zapinki te wykonywano z brązu techniką odlewu i wytwarzano je w kilku typach. Podstawowym typem jest tzw. typ Berdal, posiada przedstawione zwierze widziane z góry oraz 6 guzków na bocznych polach zapinek. Oś zapinki zaakcentowana jest taśmą środkową, gładką, dzieloną poprzecznym żłobkowaniem lub plecionym węzłem, bądź perełkowaniem lub ukośnymi nacięciami. Typ ten występuje w całej Skandynawii (z wyłączeniem Gotlandii). Najliczniej w Norwegii, Danii, Szlezwiku – Holsztynie, nieco mniej w Szwecji.

Zapinki równoramienne – do spinania rozcięć koszul zarówno kobiecych jak i męskich. Swe prototypy posiadają w okresach wcześniejszych (okres wędrówek ludów i Vendel). Odlewano je w dużej rozmaitości typów: dekorowane plecionką (6 – 8 cm), charakteryzujące się podziałem na trzy romboidalne pola z guzkami na narożach, w których umieszcza się motywy zoomorficzne (12 – 13 cm), dekorowane widzianym z góry zwierzęciem i struną grzbietową, z owalnym polem środkowym i z polami romboidalnymi po obu jej stronach, z okrągłym polem środkowym z wystającym ażurowym guzkiem. Zapinki te datuje się na początek i 1 połowę IX w.

Zapinki trójlistne – do spinania rozcięć koszul, przede wszystkim kobiecych. Ich prototypem są zachodnioeuropejskie zapinki typu Kirkoswald zdobione motywem akantu. Wykonywane z brązu, srebra i sporadycznie ze złota techniką odlewu, zdobione niekiedy filigranulacją z ornamentyką roślinną
i zwierzęca. W starszej fazie tego okresu zdobione motywami roślinnymi, pod koniec IX w. posiadają trójkąt w partii środkowej wypełniony trzema kuleczkami w pseudogranulacji, a na ramionach motywy spiralne. Odrębny typ stanowią zapinki wypełnione motywem spiralnym ze środkowym polem trójkątnym akcentowanym przez trzy głowy zwierzęce w jego narożach.

Zapinki języczkowate – do spinania koszul, zwłaszcza kobiecych na dekolcie. Forma ta została przejęta z importowanych okuć mieczy frankijskich zdobionych ornamentem roślinnym akantu. Zdobione ornamentyką roślinną,
w dwóch typach: naturalistyczny motyw akantu (1 połowa IX w.) oraz stylizowanym ornamentem roślinnym (połowa IX w.). obie formy znane
z Norwegii i Szwecji. ( Kóćka – Krenz  1983, s. 118 –119) 

Zapinki puszkowate – do spinania rozcięć koszul kobiecych. Swój prototyp miała w zapinkach okresu Vendel. Odlewane z brązu w całości
w kształcie niskiej puszki o podstawie koła , bądź z dwóch elementów, z których podstawę stanowiła część pełna , nie ornamentowana, na którą nakładano część ażurowaną. Z uwagi na sposób wykonania wyróżnić możemy trzy rodzaje: zapinki odlewane w całości wysokiej jakości, zapinki odlewane z dwóch części, z przynitowaną dolną płytą, też wysokiej jakości oraz zapinki odlewane
w całości niskiej jakości. Dekoracja tych zapinek w omawianym okresie miała następujące cechy: środek górnej płaszczyzny zaznaczano guzkiem, a cztery takie guzki, niekiedy w postaci głów zwierzęcych, nasadzano na obrzeżu tego pola formując między guzkami cztery pola – medaliony. Najwcześniejsze pochodzą z połowy VII – VIII w. (2 styl okresu Vendel).

Zapinki z guzem na kabłąku – służyły do spinania koszul kobiecych na dekolcie. Prototypem były zapinki okresu Vendel, zdobione wkładkami z płytek kamieni ozdobnych lub z pasty szklanej. Posiadają z reguły jeden płaski guz na kabłąku, rzadziej trzy takie guzy. Wytwarzane i używane w Gotlandii, prawdopodobnie w 1 połowie IX w.

Zapinki w kształcie zwierzęcych głów – używane do spinani wierzchniej sukni kobiecej, zazwyczaj parami. Kształtem zbliżone do końskiej głowy, swój prototyp posiadały w okresie Vendel. Odlewane z brązu w całości lub w dwóch częściach, które następnie nitowano lub lutowano. W omawianym okresie zdobione motywami zoomorficznymi stylu Berdal. Podobnie jak dwie poprzednie były wykonywane i używane tylko w Gotlandii. Datowane od VIII do połowy XI w.

Zapinki pierścieniowate – do spinania płaszczy, przede wszystkim męskich. Wykonywane z brązu lub żelaza, najczęściej niezdobione, lub zdobione ornamentem wybijanych trójkątów na taśmie uchwytu. Znane
w Szwecji, Finlandii, na  Litwie, Łotwie, Estonii i środkowej Rusi.

Zapinki prostokątne – stanowiły ozdobę stroju kobiecego, używaną do spinania odzieży na dekolcie. W starszej fazie okresu wikińskiego zdobione bądź ornamentyką roślinna, bądź ornamentyką zawartą w romboidalnych polach z motywami zoomorficznymi. Wykonywano je od VI/VII w. zarówno
w Europie jak i na Skandynawii. ( Kóćka – Krenz  1983, s. 122 –123 )

Do następnej kategorii ozdób zaliczymy szpile, które na terenie Skandynawii w IX w. odlewano z brązu, niekiedy wykuwano z żelaza
i zaopatrywano w główkę z brązu. Służyły one do upinania szat kobiecych, czasem męskich, na ramionach, lub przyczepiano nimi łańcuchy. Wśród nich wyróżnić możemy:

Szpile pierścieniowate – ich górna część zwinięta jest w uszko, obejmujące zamknięty pierścień. Wykonywano je w kilku typach: pierścień ma trójkątne poszerzenie zdobione płaską plecionką uzupełnianą niekiedy głową zwierzęcą o otwartym pysku używaną głównie w Norwegii (2 połowa IX w.), ze zwykłym okrągłym niezdobionym pierścieniem wykonywane na terenie całej Skandynawii (IX i X w.), szpile w których górna część trzonka jest wyciągnięta i uformowana w trójlistne uszko, z końcem omotanym na trzonku (1 połowa IX w.).

Szpile z gruszkowatą główką -  wykonywane z brązu, z mniej lub bardziej gruszkowatą główką zdobioną mocno stylizowanymi ornamentami zoomorficznymi. Datowane na IX w., szpile znane z Gotlandii i środkowej Szwecji.

Naszyjniki noszone były na szyi, przede wszystkim przez mężczyzn. Wykonywane były techniką skręcania lub splatania drutów, zazwyczaj najgrubsze w partii środkowej, ścinane ku jej końcom. Końce naszyjników formowano w owalne, romboidalne, trójkątne, prostokątne lub wydłużone trójkątne płytki, albo też jeden z drutów był wyciągnięty i uformowany w haczyk do zapięcia. Naszyjniki wykonywano od 2 połowy IX w. co wiąże się z napływem srebra arabskiego.

Zawieszki stanowiły ozdobę stroju kobiecego. Noszono je nanizane na sznurek wraz z paciorkami tworząc kolie nakładane na szyję lub podwieszano je na do kółek przy parze zapinek. Niektóre typy zawieszek były noszone przez mężczyzn. W starszej fazie tego okresu wytwarzano i używano:

–       zawieszki krzesiwkowate, posiadające przypuszczalnie znaczenie magiczne, jako symbol świętego, oczyszczającego i dającego życie ognia. Wycinano je z blachy w formie krzesiwka, którego wydłużone boki wyginano i łączono razem uszkiem. Obok form nie zdobionych wykonywano także zdobione prostą ornamentyką. Znane są z grobów (Birka, Uppland) datowanych na 2 połowę IX w. oraz ze skarbów.

–       „młotki Thora”, stanowiły obok funkcji zdobniczych także funkcje symboliczne (pogański znak boga Thora). Wytwarzano je z brązu, srebra i żelaza w formie młotka kowalskiego na terenie całej Skandynawii. Okazy datowane na IX w. To formy proste, nie zdobione, wykonane z żelaza .

–       zawieszki języczkowate, niewielkich rozmiarów, wykonywane w całej Skandynawii od okresu Vendel, odlewając je z brązu. Wykonywano je w formie płaskiego zbliżonego do prostokąta, ostroowalnie zakończonego, zaopatrzonego w uszko. Dekorowano jedynie zewnętrzną powierzchnię motywami spiralnymi.

–       zawieszki łyżeczkowate, odlewane z brązu w postaci niewielkiej miseczki z szerokim uchwytem – rączką, stanowiącą uszko. Zdobiono je perforacją trzech niewielkich otworów w środku miseczki oraz motywami spiralnymi na uszku i tylniej powierzchni.

–       Wisiorki brakteatowe, okrągłe ozdobne wisiorki wykonywane najczęściej ze złotej blachy, różnej wielkości z gładką stroną tylną i dekorowaną stroną przednią. Środek płytki zdobią motywy w postaci trzech wirujących elementów zoomorficznych i formy języczkowatej w górnej jej części. To centralne pole otaczają koncentryczne pola powstałe z wybijanych geometrycznych motywów. Zawieszane były na rurkowaty uszku. ( Kóćka – Krenz  1983, s. 125 – 127 )

Naramienniki i bransolety wykonywane przede wszystkim z brązu, rzadziej ze srebra i sporadycznie ze złota. Nie zawsze można odróżnić je od siebie, jednakże formy wykonane techniką drutowania, zamknięte to przeważnie naramienniki, natomiast formy wykonane z taśm lub szerokich sztabek, otwarte, to bransolety. Możemy wyróżnić trzy podstawowe typy: 1) gotlandzkie, wykonane z brązu, skręcane, datowane na 1 połowę VII wieku, 2) o końcach w postaci główek żmii, datowane na końcowy okres Vendel, 3) masywne otwarte ze ściętymi końcami, zdobione liniami falistymi i trójkątami, starsze wykonane z brązu, młodsze ze srebra, datowane na 1 połowę IX wieku.

Łańcuchy stanowiły bardzo istotne uzupełnienie ozdób stroju kobiecego. Najczęściej zawieszano na nich noże, nożyczki, pojemniki na igły, klucze. Produkowano je z łączonych ze sobą okrągłych taśmowatych ogniwek z brązu. Najczęściej wykonywanych z ósemkowatych, zgiętych w uszko ogniw, łączonych każde z każdym lub co drugie ogniwo.

Kolie z łusek w kształcie rybich głów stanowiły napierśną ozdobę kobiecą. Z okresu wczesnowikińskiego znane są kolie brązowe, zdeponowane w grobach. Na kolię składało się od kilkunastu do kilkudziesięciu łusek w formie tulejki zwężającej się ku górze. Górna jej część przypomina widziany z profilu otwarty rybi pysk. Łuski nawlekane były na sznurek lub rzemyk, który często łączony z kilkoma sznurkami paciorków tworzył szeroki napierśnik.

Paciorki stanowiły na terenie Skandynawii główną ozdobę kobiecą. Noszone je nawlekane na sznurek (do 300 sztuk) w kilku rzędach w postaci kolii lub podwieszano sznur paciorków do pary zapinek. Nosili je też mężczyźni, ale pojedynczo w formie amuletów. W omawianym okresie wykonywano następujące formy:

a)      paciorki rurkowate w postaci rurki ze zwiniętej spiralnie blachy zdobionej ornamentem wybijanych kółek.

b)     paciorki ze spiralnie zwiniętego drutu wykonywanego z gładkiego lub karbowanego drutu lub z cienkich pasemek srebra zwijając je w formy bikoniczne, okrągłe, beczułkowate lub cylindryczne.

c)      paciorki zdobione filigranem wykonywane z dwóch łączonych srebrnych półkul z relatywnie grubej blachy, na które nanoszono ornament filigranowych spiral łączonych wąskimi taśmami, pierścieniami lub ziarniną.

d)     Kolie o kształcie rybich łusek stanowiły napierśną ozdobę kobiecą w Gotlandii. Często brązowe deponowane w grobach. Na kolię skladało się od kilkunastu do kilkudziesięciu łusek w formie tulei . W górnej jej części przypominały „rybi pysk”. Wykonywane w starszym okresie Vendel (zdobione ryte linie). Nieco większe w starszym okresie wikińskim . ( Kóćka – Krenz  1983, s. 129 )

Młodsza faza okresu  Wikińskiego  900 – 1050 /1100

          W młodszej fazie okresu wikińskiego wytwarzano w zasadzie te same rodzaje ozdób ,jak w fazie starszej ,lecz o nieco innych typach. Częściej występują ozdoby srebrne.

a)     zapinki żółwiowate ,to najbardziej popularny typ Borne. Dekoracja to motyw sześciu symetrycznie rozłożonych ,zwiniętych „ w precel ” zwierząt ,z głowami przypominającymi pysk pandy.  Typ JELLINGE ,to ostatni typ zapinek żółwiowatych. Są one stosunkowo nieliczne, wytwarzane z podwójnej miski. Górna część pokryta trzema taśmowatymi zwierzętami z głowami stykającymi się po środku zapinki.

b)    Zapinki równoramienne. Występują na terenie Szwecji ,Norwegii ,rzadziej  Danii. Typ: z koronką po środku ,z kolistym guzkiem po środku ,z koroną, której  ramiona to wyobrażenia zwierząt.

c)     Zapinki trójlistne. Ornament zwierzęcy w stylu Borre ,oraz motyw podwójnej spirali .Czasami filigran lub granulacja

d)    Zapinki okrągłe srebrne ,złote, zdobione filigranem i granulacją. Odlewane ,cyzelowane. Zasadniczo podobne do zapinek z okresu wcześniejszego. Wykonywane z dwóch płytek  otoczonych bordiurą filigranową. Są też rzadkie zapinki grawerowane

e)     Zapinki pierścieniowate to niemal zawsze ozdoby stroju męskiego. Robione z brązu i srebra. Składały się  z otwartego pierścienia
i przymocowanego do niego szpilki. Występuje w czterech głównych typach:

-z pierścieniem z pręta (okrągły w przekroju) zakończonym kulkami (kulka  też na główce szpilki). Pręt może być o przekroju okrągłym, romboidalnym lub kwadratowym)

f)      zapinki prostokątne ze srebra ,zdobione motywami zwierzęcymi  w stylu Borre. Brzeg zapinki to płaska lub pseudofiligranowa taśma z nasadzonymi sześcioma guzkami  na bokach.

g)     Zapinki języczkowate są bardzo podobne jak w poprzednim okresie. Pojawia się zoomorficzny styl Borre oraz motyw masek ,czasami styl Jellinge.

h)     Zapinki puszkowate. Identyczne jak w poprzednim okresie .Jedynie styl zdobień zoomorficznych się zmieniana Borre i Jellinge.,a także motyw plecionek i spiral. Można spotkać tam zdobienia złotymi i srebrnymi blaszkami.

i)       Zapinki w kształcie głów zwierzęcych. Zmienia się jedynie dekoracja – liczne dołki lub motywy zwierzęce w romboidalnych strefach

Szpile to kilka typów  np.: pierścieniowate , z małymi guzkami na obręczy ,niekiedy w formie krzyżyka

 Naszyjniki wykonywane w czasach wcześniejszych metodą zgrzewania ,a  teraz z tuleją połączeniową.

Zawieszki okrągłe w licznych formach i wariantach. Najliczniejsze to:

a) z podwójnymi filigranowymi spiralami i guzkami w centrum zawieszki

b) tarczowate z guzem w środku i promienistymi liniami rozchodzącymi się  ku brzegom

Młotki Thora – taka sama forma jak wcześniej. Proste nieozdobne ,oraz zdobione motywami geometrycznymi wybijanymi i rytymi ,wypelnionymi niello w postaci plecionek. Są także formy skomplikowane zdobione filigranem.

Zawieszki w formie krzyża – to jedne z najpiękniejszych ozdób skandynawskich okresu wikińskiego. Forma równoramiennego krzyża. Robione z dwóch blach ,filigran i granulacja. Zaopatrzone w uszko ,niekiedy z wyobrażeniem drapieżnego ptaka.

Zawieszki łyżeczkowate – Pełne ,albo perforowane. Nie zdobione ,niewielkich rozmiarów.

Krzyże – Pojawiają się późno ,bo koniec X w. Proste ,nie zdobione ,z otworem w górnej części lub z prostym zdobieniem ,wycinane z blachy ,z trzema guzkami ,czasem z wyobrażeniem Chrystusa.

Wisiorki stołeczkowate – Wisiorki ze srebrnej blachy forma okrągłego stołka ,z półokrągłym oparciem. Zdobione filigranem

Wisiorki z kryształu górskiego – Okrągłe ,owalne lub soczewkowate ,oprawiane w ząbkowaną taśmę .Zdobione pseudogranulacją

Wisiorki w kształcie włóczni – wykonywane też w okresie Vendel. Znane tylko z kilku egzemplarzy w Gotlandii ,środkowej Szwecji . Posiadały prawdopodobnie funkcje magiczne.

Wisiorki pantofelkowate – Wzorowane na przykładach poludniwo-ruskich. Znane z pochówków w  Birce. Mają postać twarzy ludzkiej ,z wszelkimi jej detalami.

Pierścionki ,to nowa forma ozdoby w X – XI w kształtowana z drutów lub taśmy.

a)     Skręcano je zazwyczaj z drutu (rzadziej splatano  z dwóch lub trzech okrągłych w przekroju drutów zwężających się na końcu pierścionka). Z czystego lub pozłacanego brązu. Spotyka się też formy otwarte ,znane z Norwegii ,Danii ,Gotlandii ,Wlk. Brytanii Pn. Niemiec i wsch. Europy

b)    Z taśmy ,ze złota ,srebra i brązu ,o zwężonych końcach. W dwóch formach: z żeberkiem ,o motywie punktowym trójkątnym w układzie liniowym lub innymi motywami geometrycznymi. ( Kóćka – Krenz  1983, s. 130 – 154 )

Bibliografia

Gradowski  M.           Technika i technologia w dawnym złotnictwie,

              1975                      Warszawa

Kmietowicz F.         Drogi napływu srebra arabskiego na południowe

    1968                     wybrzeża Bałtyku i przynależność etniczna jego

                                 nosicieli, Wiadomości Numizmatyczne

Koćka – Krenz H.    Złotnictwo skandynawskie IX – XI wieku,   Poznań

    1983 r

Piekarczyk S.   Studia nad rozwojem struktury społeczno – gospodarczej               1992 r                   wczesno średniowiecznej Szwecji,   Warszawa

Żak J.                      Wczesnofeudalna Skandynawia,   Warszawa,

   1969 r