| Sekcje |
|---|
| Mennictwo króla Bosporu Kotysa I (45/46-68/69) |
|
|
|
| Autor: Krzysztof Jarzęcki | |||||||||||||||||||
| poniedziałek, 12 maj 2008 | |||||||||||||||||||
|
Władca królestwa bosporańskiego, niewielkiego państwa greckiego zajmującego obszary wschodniej części Półwyspu Krymskiego oraz zachodniej Półwyspu Tamańskiego, Kotys I, był synem Aspurgosa I i Gepaipyris oraz młodszm bratem Mitrydatesa III. Znany jest z Roczników Tacyta (Ann. XII), Historii Rzymskiej Kasjusza Diona (LX, 28, 7), ośmiu inskrypcji odkrytych na terenach dawnego państwa bosporańskiego oraz z serii monet. Według Kasjusza Diona miał on objąć władzę królewską na skutek zdrady. Za panowania Mitrydatesa III został wysłany do Rzymu jako posel, co najprawdopodobniej nastąpiło w roku 41/42 n.e. Tam zamiast wywiązać się z powierzonej mu misji dyplomatycznej zdradził Rzymianom, że jego brat przygotowuje się do wojny z cesarstwem. W wyniku rzymskiej interwencji został pozbawiony tronu, a na jego miejsce osadzono lojelnego Kotysa. Sam Mitrydates został przewieziony do Rzymu, gdzie żył aż do czasu wojen domowych, kiedy to został zamordowany za udział w spisku Nimfidiusa Sabinusa (Plut. Galba 13; 15).
Najstarsze złote statery Kotysa pochodzą z roku 342 ery bosporańskiej[1] tj. 45/46 n.e., bite były według wzoru ustalonego już za czasów Aspurgusa (14/15-37/38 n.e.). Oblicze przedstawione na stronie głównej przypisuje się cesarzowi Klaudiuszowi, zaś na rewersie jego synowi Brytanikowi. Na stronie odwrotnej umieszczono ponadto datę roczną oraz monogram Kotysa (Frolova N., Ireland S., 2002, s. 10). Podobnie wyglądają statery z lat 345 i 346 e.b.
Pewna zmiana następuje na staterach z lat 349 – 359 e.b. tj. 52 – 62
n.e. Na stronie głównej nadal znajduje się portret Klaudiusza, ale na rewersie
pojawia się przedstawienie głowy przypisywane Neronowi. Wyjątkiem jest tutaj
stater z roku 352 e.b. (55/56 n.e.), który na awersie ma portret Agrypiny
Młodszej, zaś na rewersie Nerona, a także datę roczną i monogram Kotysa. Obok
dwóch staterów Dynamis jest to jednocześnie jedyne przedstawienie kobiety na
staterach bosporańskich. Wyróżnia się również stater z roku 359 e.b. (62/63 r.
n.e.) na którym zamiast monogramu Kotysa znajduje się monogram Nerona
Jedna z najnowyszych klasyfikacji brązowych monet Kotysa I jest autorstwa N. Frolovej i S. Ireland’a. Oparta jest głównie na porównaniu portretów i legend umieszczonych na tych monetach z wydarzeniami z dworu cesarskiego w Rzymie. Na tej podstawie badaczka wydzieliła pięć serii monet brązowych. Pierwsza seria to monety ze znakami nominałowymi Δ (4 jednostki), ς (6 jednostek), Η (8 jednostek). Niektórzy przypisują im nazwy monet rzymskich - moneta ze znakiem H miałaby być dodransem, moneta ze znakiem ς semisem, a ze znakiem Δ triensem.
Monety brązowe Kotysa I z lat 45 – 50 n.e.
Postacie przedstawione na stronach głównych triensa oraz semisa uważa się za wizerunki rodziców Kotysa – królowej Gepaipyris i króla Asurgosa. Przedstawienia te nie są opatrzone legendą, a jedynie monogramem Asurgosa. Monety te datuje się na lata 45 – 50 (Frolova N., Ireland S., op. cit., s. 10). Drugą serię monet brązowych tworzą asy przedstawiające na awersie Klaudiusza wraz z legendą TI KΛAYΔIOY KAICAPOC oraz znakiem nominału IB (12) zaś na rewersie głowę Agrypiny Młodszej, legendę IOYΛIAN AΓPIΠΠINAN KAICAPOC oraz monogram z liter BAK - BA[σιλεύς] Κ[ότυς]. Ramy chronologiczne tej serii wyznaczają z jednej strony ślub Klaudiusza z Agrypiną w 49 roku, a z drugiej śmierć Klaudiusza w 31 października 54 roku (ibid. s. 10.; Frolova N. i in., 2001, s. 59). W skład serii trzeciej wchodzą monety przedstawiające na awersie Nerona wraz z legendą NEPΩNOC KΛAYΔIOY CEBACTOY KAICAPOC, na rewersie portret Agrypiny Młodszej, legendę AΓPIΠΠINHC CEBACTHC, monogram złożony z liter BAK oraz znak IB. Opierając się na treści legend można uważać, że emisję tych monet rozpoczęto po śmierci Klaudiusza, a zakończono najpóźniej w roku 59, gdy z polecenia Nerona Agryppina została zamordowana. Czwartą serię tworzą monety o nominale 12 jednostek z przedstawieniem na awersie Nerona wraz z legendą NEPωNOC KΛAYΔIOY CEBACTOY KAICAPOC, a na rewersie głowy Poppei Sabiny zwróconej w lewo, legendy ΠOΠΠHIAC CEBACTHC, monogramu BAK oraz znaku nominału IB. Monety te miałyby być wybite w roku 63, gdy Poppea po urodzeniu córki (21 stycznia) otrzymała tytuł augusty. Do piątej serii zalicza się monety brązowe z przedstawieniem na stronie głównej popiersia Nerona, podpisanego: NEPωNOC KΛAYΔIOY KAICAPOC CEBACTOY[2], a na rewersie litery MH (48 jednostek - sesterc) otoczone wieńcem. Seria ta odróżnia się od poprzednich nie tylko typem rewersu, ale też nominałem. Ich wartość była bowiem czterokrotnie większa niż opisanych wyżej monet o nominale 12 jednostek. W jej sład wchodzą również dupondiusy (ze znakiem nominału KΔ – 24 jednostki) przedstawiające na awersie głowę Nerona wraz z legendą NEPωNOC KAICAPOC, zaś na rewersie kroczącą skrzydlatą Nike trzymającą w wyciągniętej ręce wieniec. Motyw ten można również spotkać na ówczesnych monetach rzymskich, z których najprawdopodobniej został zapożyczony. Innym rodzajem dupondiusów włączanych do tej serii są monety w przedstawiające na stronie głównej fasadę pentastylosu wraz z legendą KA-ΠE[3] umieszczoną po obu jego stronach, zaś na rewersie monogramy składające się z liter BAK, BAEY lub BAEIY i znaku nominału KΔ na rewersach. Piąta seria brązowych monet Kotysa datowana jest przez N. Frolovą na lata 63-68 n.e. Interpretacja monet z pentastylosem była tematem wielu polemik. Problematyczna jest już sama ich atrybutyzacja. Przypisywano je Eupatorowi, Sauromatesowi II, Kotysowi II czy nieznanemu z imienia władcy (Harko L. P., 1950, s. 197). P.O. Karyškovskij uważał, że bicie tych monet rozpoczął już Kotys I (Karyškovskij P.O., 1953, s. 187). Zdaniem części badaczy należy je łączyć z Reskuporisem I (Anohin V. A., op. cit., s. 101). Legendę umieszczoną po obu stronach świątynie rozwija się jako KAΠE[τολιών] i jest to akceptowane przez badaczy. Nic jednak nie wiadomo o istnieniu w tym czasie na Bosporze Kimmeryjskim budowli określanej takim mianem (Mielczarek M., 2003, s. 336). Skutkiem takiego stanu rzeczy jest upatrywanie w tym przedstawieniu budolwi rzymskiej. M. Mielczarek zwraca uwagę na fakt, że przedstawienie fasady pentastylosu można spotkać na niektórych monetach Galby, panującego od lipca 68 do stycznia 69 roku. Pierwsze statery Reskuporisa I pochodzą z roku 365 e.b., czyli zostały wybite w okresie od września 68 do września 69 r. n.e. Niemożliwe jest jednak ustalenie dokładnego momentu wstąpienia tego władcy na tron. W takim przypadku monety z wizerunkiem frontu świątyni można by przypisywać zarówno Kotysowi I jak i Reskuporisowi I. Monogramy umieszczone na awersach tych monet rozwija się jako BA[σιλεύς] K[ότυος] i BA[σιλεία] E[`υνείκη][4]. Polityka Nerona prowadzona w stosunku do królestwa bosporańskiego charakteryzowała się ograniczeniem do minimum władzy miejscowego króla. Przejawem tego jest m.in. umieszczenie swojego monogramu na monetach bosporańskich. Na staterze z roku 359 e. b. (62/63 n.e.) jedynym bosporańskim motywem jest już tylko data roczna. Na monetach brązowych bitych pod koniec panowania Nerona nie ma już żadnych symboli lokalnych. Z tego czasu nie znane są też żadne inskrypcje zawierające tytuł i imię bosporańskiego króla. Zdaniem M. Mielczarka wybicie monet z wizerunkiem fasady rzymskiej świątyni jest próbą powrotu do stanu sprzed rządów Nerona podjętą przez Kotysa I (Mileczarek M., op. cit., s. 338). Po śmierci Kotysa bicie monet z fasadą świątyni mogło być kontynuowane przez jego małżonkę zanim jeszcze na tron wstąpił Reskuporis I (Frolova N., 1976, s. 110). Pewną przesłanką może być tutaj fakt, że w świetle znanych dotychczas znalezisk, monet z monogramem królowej jest więcej (Mielczarek M., op. cit., s. 335-336). Przemawia za tym również to, iż znanych jest kilka typów tych monet, więc nie była to jedna emisja będąca oddaniem przez władcę czci zmarłym rodzicom[5].
Bibliografia:
Wykaz skrótów: AHP – Archeologia Historia Polona VDI – Vestnik Drevnej Istorii CIRB – Corpus Inscriptionum Regni Bosporani
Alekseev V. P., Loboda P G. 2003 Antique and medieval coins of the northern Black Sea area, t. II, Antique and medieval coins of Crimea, the northern east and east Black Sea region, Odessa, ss. 96 Anohin V. A. 1986 Monetnoe delo Bospora, Kiev, Naukova Dumka, ss. 184 Frolova N. 1976 Mednye monety Kotisa I kak istoričeskij istočnik, VDI, 3, s. 103-111 Frolova N., Ireland S. 2002 The coinage of The Bosporan Kingdom, Oxford, ss. 94 Frolova N. A., Kulikov A. V., Smekalova T. N. 2001 Klad bosporskih mednyh monet (I-seredina IV v. n. è.), najdennyj v Kerči v 1995 g., VDI, 3, s. 59-85 Harko L. P. 1950 O pjatikolonnom hramie, izobražennom na bosporskih monetah II v., VDI, 1, s. 197-205 Karyškovskij P. O. 1953 Bospor i Rim v I v. n. e. po numizmatičeskim dannym. I. O monetah s izobraženiem pâtikolonnogo hrama, VDI, 3, s. 179-190 Mielczarek M. 2003 Jeszcze raz o wyobrażeniu świątyni na monetach władców bosporańskich, AHP, t. | |||||||||||||||||||