Charaktersystyka amfor i stempli rodyjskich z okresu hellenistycznego PDF Drukuj E-mail
Autor: Paweł Kołacz   
sobota, 26 maj 2007
Amfory znane są w Grecji od okresu protogeometrycznego, ale w świecie śródziemnomorskim pojawiły się dużo wcześniej. Najstarsze naczynie tego typu znalezione zostały w północnym Libanie i północnej Syrii, datowane są na II tysiąclecie p.n.e. Jak wynika z obecnego stanu wiedzy  te tzw. „dzbany kanaanejskie" o dwustożkowym kształcie były w tym czasie najbardziej popularnymi naczyniami zasobowymi na terenie Palestyny.  Stamtąd trafiały do Egiptu, na Kretę i Therę, znamy je także z Myken oraz Aten. Od przełomu VII wieku p.n.e. powstawało bardzo wiele typów amfor greckich. W tym czasie sporo ośrodków - przede wszystkim wyspy greckie, takie jak Knidos, Kos, Chios czy Rodos – wykształciło swoje charakterystyczne typy. Ujednolicone naczynia nie za duże, tak aby mogły być przenoszone przez jedną osobę, które idealnie nadawały się do transportu zarówno drogą morską jak i lądową stały się obok pithosów najpopularniejszym opakowaniem produktów w starożytności.

Funkcja tych naczyń wydaje się oczywista. Amfory to przede wszystkim naczynia służące do transportu. Transportowano w nich zarówno produkty płynne, jak i sypkie, głównie wino i oliwę. Także ryby (solanki i konserwy), miód, wosk, olejki czy wreszcie owoce i przyprawy. Transportowano w nich również, takie produkty jak smoła i barwniki. Natomiast w amforach raczej nie transportowano zboża, jedynie je w nich przechowywano.
Wszystkie amfory, bez względu na zawartość musiały być zamknięte. Przeważnie duża masa przewożonych towarów, różne sposoby transportu i układania amfor powodowały wykorzystanie korków z materiałów trwałych, chociaż znamy przykład zaczopowania amfory  słomą!
Początkowo produkcja amfor użytkowych, odbywała się najprawdopodobniej, w tych samych warsztatach, w których wykonywano „ceramikę malowaną”, pithosy a nawet terakoty. Za takim stwierdzeniem przemawiają źródła ikonograficzne, np. malowidła wazowe, które ukazują wnętrze warsztatów ceramicznych, w nich zaś ceramikę artystyczną obok prostej użytkowej.
Każdy większy ośrodek handlowy dysponował swoją formą amfory, odmienną od form naczyń wytwarzanych w pozostałych poleis. Przy produkcji naczyń używano lokalnej gliny która posiadała swoje charakterystyczne cechy (kolor, domieszki...). Dzięki temu można dziś, nawet bez specjalistycznych badań ceramologicznych dość precyzyjnie ustalić miejsce produkcji naczynia. Kształt amfory miał bardzo duże znaczenie, świadczyć o tym mogę znane przypadki kopiowania form przez mniej znane ośrodki. Z pośród znanych, licznych typów amfor greckich, naczynia z Rodos dość znacznie wyróżniają się, częstością występowania oraz jakością wykonania.
Rodyjskie amfory wykonane są bardzo starannie, z dobrze wyrobionej i oczyszczonej tłustej gliny bez domieszek i zanieczyszczeń. Niezwykle rzadko pojawia się niewielka liczba białych cząstek. Glina jest jasnobrązowa (brunatna) lub różowa. Zasadą jest, że zewnętrzna powierzchnia pokryta jest nieprzepuszczalną angobą w kolorze jasnoróżowym lub żółtym. Imadło (ucho) amfory w przekroju jest dwubarwne rdzeń jest ciemniejszy, wpadający w fiolet.
Kształt amfory rodyjskiej ewoluuje od form pękatych do smukłych, o dużej pojemności. Jednocześnie imadło przechodzi rozwój od łukowato zaokrąglonego (do poł. III w. p.n.e.) do bardzo charakterystycznego zagięcia pod kątem prostym, a w późniejszym czasie nawet ostrym.

Amfory rodyjskie ze względu na pojemność można podzielić na trzy grupy: pierwsza obejmująca naczynia mające ok. 26 litrów pojemności i ok. 80 cm wysokości, druga odpowiednio 12 litrów i 60 centymetrów. Trzecia grupa zawiera naczynia najmniejsze, zaledwie 4 litry pojemności i 45 cm wysokości.
Kształt amfor rodyjskich, był na tyle popularny, że wykorzystywano go przy produkcji naczyń jeszcze w czasach rzymskich .
Od przełomu V i IV wieku p.n.e. w niektórych ośrodkach na amforach zaczęły pojawiać stemple. Stempel odciskano przed wypałem, w miękkiej glinie. Najstarsze znane stemplowane amfory pochodzą z wysp Tazos oraz Chios, być może w którymś z tych ośrodków zainicjowano zwyczaj stemplowania naczyń.
Stempel najczęściej umieszczony był na imadle (bądź imadłach) amfory, w niektórych ośrodkach jak np. w Heraklei Pontyjskiej na szyjce. Wyjątkowo rzadko stemplowano brzuśce naczyń, niekiedy spotyka się stemple na nóżce amfory. Stemplowane także, choć rzadziej korki służące do zamykania naczyń.
Przeważnie stempel jest prostokątny, może mieć także kształt zbliżony do kwadratu. Niektóre ośrodki np. Rodos, Tazos, Knidos czy Chios, posługiwały się również stemplami okrągłymi. Sporadycznie występują stemple innych kształtów: np. owalne, romboidalne i sercowate.
Na stempel greckiej amfory składają się dwa zasadnicze elementy: napis i godło (znak graficzny). Obydwa one mogą występować łącznie, może być także stempel zawierający jedynie godło (np. stempel na amforach Chios) lub wyłącznie napis. Istnieją także stemple zawierające monogram, czasami występujący łącznie z godłem.
Napis może zawierać min: imię garncarza, określenie jego zawodu, imię urzędnika i jego tytulaturę (np. eponimos, astynomos), etnikon – określenie „narodowości”
(np. knidyjczyk, paryjczyk), a także nazwę miesiąca (wyłącznie na stemplach rodyjskich). Wszystkie przytoczone powyżej elementy nigdy nie występują na stemplu razem, każdy ośrodek posiada właściwy sobie typ napisu. Czasami nie zapisywano całych wyrazów i używano jedynie ich skrótów.
Zasadniczo godła (przedstawienia graficzne) umieszczane na stemplu można podzielić na: godła oficjalne (miejskie) i godła osobowe oraz te, które zawierają jedynie elementy dekoracyjne.
Godła oficjalne pełniły podobną funkcję jak etnikon czyli określało miejsce  w którym powstała amfora. Tematyka godeł oficjalnych mogła nawiązywać do lokalnych kultów, i często zaczerpnięta jest z przedstawień pojawiających się na monetach danych ośrodków. Czasami wzorem dla twórcy stempla były popularne w danym miejscu przedstawienia figuralne.
Godła osobowe są dużo rzadsze, występują przy imieniu urzędnika lub właściciela warsztatu. Mogą to być personifikacje lub aluzję imion np. herma na stemplach Hermaiskosa czy głowa Dionizosa na stemplach Dionysiosa.
Stemple pojawiające na amforach wyprodukowanych na Rodos charakteryzują się starannie opracowanym napisem - litery są przeważnie drobne oraz bogactwem przedstawień graficznych. Stempel jest prostokątny lub okrągły, rzadziej o kształcie romboidalnym, bądź liściowatym. Przeciętne wymiary stempli prostokątnych wynoszą 3x2 cm, średnica okrągłych ok. 2cm.
Wiadomo że stemple Rodos składają się z trzech podstawowych elementów:
1. imię eponima, później (od poł IV w. p.n.e.) występujące z dodatek εpi; oraz imię wytwórcy w mianowniku, w przypadku występowania dwu imion, drugie określa się jako imię ojca2. nazwa jednego z 12 rodyjskich miesięcy3. godło (przedstawienie graficzne)
Nie zdarza się aby wszystkie elementy wystąpiły razem na jednym stemplu, z reguły pojawiają się imiona (urzędnicze bądź wytwórcze) z nazwą, jednego z 10 rodyjskich miesięcy. Czasami na stemplu pojawia się tylko imię garncarza bądź nazwa miesiąca. Na prostokątnych stemplach zawierających imiona eponimów nie występują przedstawienia graficzne.
Stemple Rodos można podzielić na dwie podstawowe grupy: stemple oficjalne zawierając imię urzędnika i stemple wytwórców. Stemple wytwórców, zawierają imię właściciela warsztatu w którym produkowano amfory, bądź garncarza pracującego w tym warsztacie. Natomiast na stemplach oficjalnych występuje imię rodyjskiego urzędnika – eponima, z nazwą rodyjskiego miesiąca oraz godło.
Oficjalnymi godłami Rodos są głowa mitycznego władcy i patrona wyspy Heliosa oraz kwiat róży, szczególnie chętnie umieszczany na stemplach okrągłych. Kwiat róży pełnił także rolę „godła mówiącego” zastępującego etnikon, róża po grecku Rodon nawiązywała do nazwy wyspy. Róża symbolizowała, dodatkowo produkowany na wyspie różany olejek. Znany jest tylko jeden przykład stempla zawierającego „klasyczny” etnikon - Rodion, możliwe iż etnikon nie był stosowany ze względu na powszechną znajomość rodyjskich produktów.
Helios na stemplu, występuje zawsze z promienistą koroną i jest pewnym sensie pieczęcią urzędników, jednocześnie kapłanów tego „boga słońca”. Identyczne przedstawienia (róża i Helios) spotykamy na Rodyjskich monetach. Róża i Helios pojawiają się bardzo często na rodyjskich stemplach. Z innych godeł wymienić można znane także w pozostałych ośrodkach: winne grono, kaduceusz, gwiazda, pochodnia, statua, kotwica, wieniec, rozeta, oliwki, herma, tarcza słoneczna.
Specyficznymi godłami wykształconymi na Rodos wydają się być min. takie przedstawienia, jak: delfin owinięty wokół kotwicy, herma na słonecznej aureoli, gwieździsta czapka Dioskurów, róg obfitości, oraz statua.
Ustalenie szczegółów dotyczących chronologii rodyjskich stempli, zajęło badaczom ponad pół wieku. Pierwsza publikacja poświecona rodyjskiej epigrafice ceramicznej została opublikowana w 1895 roku przez C. Schuchhardta, autor wtedy mylnie interpretował stemple jako marki fabryczne. Badania epigraficzne ustaliły listę rodyjskich eponimów skonfrontowaną z materiałem inskrypcyjnym Rodos, określając daty pełnienia urzędów niektórych eponimów.
Dzięki współwystępowaniu imion garncarzy z okresami urzędowania eponimów, ustalono siatkę współzależności imion, datując dzięki temu kolejne imiona eponimów nie potwierdzonych w materiale inskrypcyjnym.
Badania archeologiczne przyniosły ustalenia w zakresie typologii amfor, pozwalając na dokonanie wyczerpującej klasyfikacji i określenie linii rozwojowej kształtów naczyń. Dzięki temu opracowano kryteria morfologiczne, a w dalszej kolejności możliwość datowania poprzez charakterystyczne kształty amfor, imadeł itp..
Najpoważniejsze zasługi w badaniach nad stemplami Rodos należy wiązać z V. Grace, która przeprowadziła zawansowane badania nad imionami występującymi na rodyjskich stemplach oraz ich wzajemnych powiązaniach. Grace opracowała typologię amfor oraz klasyfikację i chronologię większości rodyjskich stempli. Głównie dzięki jej kilkudziesięcioletnim badaniom możliwe było dość precyzyjne ustalenie czasu występowania stempli rodyjskich. Obecna systematyka chronologiczna opracowana przez Grace ujęta w sześć grup, przedstawia się następująco:
I          330 – 230 r. p.n.e.
II         340 – 210
III        210 – 175
IV        175 – 146
V         146 – 100
VI        100 – 80
Od ok. 210 r. p.n.e. na imadłach amfor rodyjskich zaczynają pojawiać się malutkie stemple w kształcie kwadratu zawierające pojedyncze litery bądź monogram. Umieszczane na imadłach w miejscach mało widocznych (z boku lub od spodu naczynia) interpretowane są jako znak garncarzy pracujących w innym (obcym) warsztacie. Te tzw. „stemple dopełniające” są niezwykle cenne gdyż zawężaja datowanie.
Ostatnia aktualizacja ( niedziela, 03 czerwiec 2007 )
Następny >