Stemple jako źródło do badań nad kontaktami handlowymi polis greckich PDF Drukuj E-mail
Autor: Paweł Kołacz   
sobota, 26 maj 2007
Według różnych obliczeń na „greckich” stanowiskach archeologicznych, amfory stanowią od 45 do 90% wszystkich znajdowanych zabytków. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest to, iż amfory wykorzystywano do transportu najważniejszych produktów spożywczych starożytności, przede wszystkim chodzi tu o wino i oliwę. Na ogół, amfory używane były tylko jeden raz.
Podobnie jak w dzisiejszych czasach, w starożytności liczył się nie tylko dobry produkt ale także jego opakowanie. Amfora spełniała wszystkie cechy dobrego opakowania: trwałość, niska cena i łatwość transportu. Co pewien czas, kształt naczyń ulegał zmianie. Jej zadaniem było uatrakcyjnienie amfory, „odświeżenie” kształtu. Była to niewielka „kosmetyczna” korekta, która nie miała wpływu na formę i pojemność naczynia.
 Uchwycenie tych tendencji umożliwia dokładne datowanie naczyń pochodzących z jednej serii. Dzięki wieloletnim badaniom, udało się ustalić szczegółową chronologie poszczególnych typów amfor.
Praktyki związane ze stemplowaniem amfor powodują, że są one nadzwyczaj cennym zabytkiem ułatwiającym określenie miejsca produkcji amfory oraz ich datowanie. Ustalenie dokładnej daty produkcji możliwe jest tylko w przypadku naczynia stemplowanego. Znacznie ułatwia (bezwzględne) określenie czasu powstania naczynia jeśli stempel zawiera imię urzędnika bądź producenta. Dlatego też, ze wszystkich ceramicznych fragmentów stemple są najczęściej badane i publikowane.
W sprzyjających okolicznościach i przy zastosowaniu odpowiedniego warsztatu badawczego, możliwe jest datowanie warstw oraz całych obiektów dzięki znajdowanej w nich stemplowanej ceramice z dokładnością do 15, a nawet 10 lat.
Od lat trzydziestych XX wieku zaczęto interpretować stemple jako dowód potwierdzający kontakty handlowe różnorodnych ośrodków świata starożytnego. Początkowo poziom ekonomicznej aktywności ośrodków eksportujących swoje towary w ceramicznych opakowaniach mierzono mechanicznie ilością znalezisk stemplowanych fragmentów amfor na badanych stanowiskach archeologicznych. Pomimo że takie podejście powodowało pewne oderwanie fragmentu amfory, jakim było stemplowane imadło od całego naczynia to szukano wyjaśnień i uzasadnień dla zmiennych ilości znalezisk w wahaniach gospodarczych ośrodków eksportujących i importujących stemplowane amfory.
Jednocześnie bez odpowiedzi pozostawały dwa kluczowe pytania: jaki był stosunek liczbowy amfor stemplowanych do niestemplowanych, oraz jaki był cel stemplowania, przy jednoczesnym zróżnicowaniu samych stempli. Dodać należy do tego jeszcze problem standardu pojemności amfor.
Pytania,  niejasności i wątpliwości  spowodowały, iż dla wielu badaczy, tradycyjne metody statystyczne w analizie stempli ceramicznych okazały się niewystarczające, a formułowane na ich podstawie wnioski natury gospodarczej i historycznej uznane zostały za błędne. Zdawano sobie sprawę z niedoskonałości tak ukierunkowanych badań stąd też w coraz większym stopniu zaczęto posługiwać się kryterium morfologicznym, w szerokiej konfrontacji z amforami nie stemplowanymi.
Obecnie dzięki żmudnemu, ewidencjonowaniu fragmentów niestemplowanych amfor, można z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że w ośrodkach takich jak Chios, Paros czy Kos stemplowanie miało charakter sporadyczny. Natomiast w Synopie, Heraklei, Tazos i Chersonezie stemplowano co piątą lub co szóstą produkowaną amforę.
Na Rodos do poł III wieku p.n.e. była podobna częstotliwość stemplowania (tzn. co piąta amfora posiadała stempel), natomiast w okresie od drugiej poł. III do początków I wieku p.n.e. stemplowano praktycznie każdą amforę. Między 2 poł. III wieku a początkiem wieku I p.n.e., na amforach rodyjskich stemple zazwyczaj wyciskano na obydwu imadłach. Dodatkowo na rodyjskich amforach czasami pojawia się kolejny, trzeci stempel tzw. dopełniający. Dlatego w przypadku Rodos, liczba stempli zazwyczaj dwukrotnie przewyższa ilość amfor!!
Przy analizie stempli rodyjskich, aby uzyskać wiarygodne wyniki powinno się ich ilość podzielić co najmniej przez dwa. Choć są i takie opinie badaczy, że aby obliczyć rzeczywistą ilość amfor wyprodukowanych na Rodos należałoby podzielić ilość badanych stempli aż przez 10. Jeśli np. na stanowisku archeologicznym znaleziono 100 rodoskich i 50 synopskich stempli, pochodzących z tego samego okresu to nie można przesądzić ani o przewadze rodyjskiego importu w tym miejscu, ani tym bardziej o takiej samej ilości amfor obu ośrodków „ukrytych” za tymi stemplami (przy uwzględnieniu jedynie połowy rodyjskich stempli). Przytoczony przykład świadczy, iż synopskich amfor na tym stanowisku, mogło być, nawet pięć razy więcej niż rodyjskich.
Problem genezy stemplowania, który pojawił się niemal natychmiast po rozpoczęciu badań nad stemplami amfor greckich do dnia dzisiejszego nie został bezspornie wyjaśniony. Zagadnienie to wzbudzało w literaturze duże zainteresowanie i praktycyzmie każde opracowanie dotyczące stempli porusza tą kwestię. Pewne informacje wynikające z faktu umieszczania stempli na amforze mogą być przydatne do dla badań nad gospodarką starożytności min. nad rodzajem przewożonych w amforach towarów a także pojemnością samych naczyń.
Stempel nie może być postrzegany jako potwierdzenie jakości bądź przydatności do spożycia transportowanych w amforach produktów, ponieważ wykonywany był zapewne na długo przed napełnieniem naczynia.
Natomiast szerokie zastosowanie amfor stemplowanych w świecie starożytnym mogłoby wskazywać, iż były one przeznaczone na eksport, tym bardziej że produkujące je ośrodki były znane ze swojej gospodarczej i handlowej aktywności. Trudno jest jednak przyjąć założenie iż stemplowano jedynie te partie naczyń które eksportowano, jeśli połączymy to z brakiem stemplowanych amfor w Atenach czy innych miastach Grecji lub Azji Mniejszej, których pozycja gospodarcza w pewnych okresach była bezsporna.
Z całą pewnością pierwotnym celem stemplowania było określenie warsztatu w jakim powstała amfora, stąd pojawiające się na najstarszych stemplach z V wieku p.n.e. min. w Chios imiona garncarzy, a także właścicieli warsztatów. Zwyczaj sygnowania swoich wyrobów był bardzo rozpowszechniony w rzemiośle greckim.
Natomiast niejasne są  powody dla których w IV wieku p.n.e. na stemplu obok imion właścicieli warsztatów zaczęto umieszczać imiona urzędnicze. Zapoczątkowują je stemple rodyjskie z imionami eponimów, oraz nazwą miesiąca, umieszczone oddzielnie, niezależnie od stempla właściciela warsztatu. Wprowadzenie w skład napisu na stemplu imienia i tytulatury urzędnika stanowiło element oficjalnej akceptacji prywatnej inicjatywy jaką było „podpisywanie” własnych wyrobów przez garncarzy,  przyczyny takiego tego stanu są do dnia dzisiejszego przedmiotem dyskusji w literaturze przedmiotu.
Wydaje się, że w przypadku Rodos mamy wystarczające dane aby stwierdzić iż stempel zawierający imię urzędnika był min. gwarancją pojemności naczynia. W przypadku handlu winem ilość sprzedawanego i kupowanego towaru jest sprawą niezwykle kluczową. Stempel potwierdzający pojemność amfory usprawniałby transakcje. V. Grace wysuwa przypuszczenie, że taka popularność stemplowanych naczyń na Rodos, była częściowo spowodowana potrzebami fiskalnymi. Zatwierdzone stemplem, „eksportowe” amfory znacznie ułatwiłyby operację poborcy podatkowemu. Wiadomo, że podatek portowy stanowił poważny procent rodyjskiego dochodu.
Materiał źródłowy może być wykorzystany do badań nad handlem określonego terenu jedynie po spełnieniu określonych warunków. Te warunki to: jednorodność, masowość, możliwość wąskiego datowania pozwalająca na prześledzenie zmian. Stemplowane opakowania ceramiczne posiadają wszystkie z wymienionych cech. Natomiast amfory niestemplowane nie w pełni odpowiadają tym wymogom, ponadto są niedostatecznie rejestrowane i dokumentowane. Co więcej, fragmenty niestemplowane często są eliminowane z kręgu zainteresowań archeologów. Bardzo często stemple które są łatwiejsze do interpretacji ,są jedynym dostępnym dla badaczy dowodem kontaktów między dwoma ośrodkami starożytnego świata.
Dlatego też, I.B. Brašinskij stawia pytanie, czy same stemple są w stanie przybliżyć nam rzeczywistą liczbę ceramicznych opakowań i czy słuszne jest wyciąganie wniosków na temat handlu jedynie na podstawie opakowań ceramicznych. Autor odpowiada na to pytanie twierdząco, zastrzegając, że dotyczy to wniosków bardzo ogólnych, korygowanych przez częstotliwość samego stemplowania. Metoda statystyczna, uważa Brašinskij, jest pomocna, jedynie w uchwyceniu pewnych ogólnych prawidłowości. Przeniesiona na grunt wnioskowań gospodarczych (zasięg i kierunki handlu), może być przydatna wówczas, jeżeli stopień znajomości samego stanowiska archeologicznego i potwierdzenie spostrzeżeń w źródłach innych kategorii nie przeczą generalnym wnioskom sformułowanym na podstawie analizy stempli ceramicznych.
Wspominałem już skąd bierze się taka „popularność” stempli rodyjskich ma stanowiskach archeologicznych. Warto zwrócić uwagę na jeszcze jedna kwestię. Rodos było nie tylko jednym z najpotężniejszych ośrodków winiarstwa, ale również jednym z największych producentów opakowań ceramicznych w świecie starożytnym. Ilość stempli rodyjskich znacznie przekracza możliwości produkcyjne wytwórni win na Rodos, które nie były w stanie zapełnić wszystkich amfor. Dobrze wykonane amfory były eksportowane puste (jako doskonałe opakowania). Pomimo że, gliniane amfory były jednym z najtańszych dostępnych w starożytnej Grecji opakowań trwałych, naczynia z Rodos były drogie, chociażby ze względu na transport. Mimo to były bardzo poszukiwane ze względu na jakość wykonania i gatunek gliny. Wydaje się że tego typu transporty docierały szczególnie do ośrodków które posiadały własne wytwórnie wina, bądź tłocznie oliwy a nie miały własnej rozwiniętej produkcji amfor.
Ustalenie zawartości amfor bywa zadaniem bardzo trudnym. Zdarza się bardzo rzadko że amfory zachowują się nietknięte, wtedy możliwe jest zbadanie zawartości. Niektóre ośrodki używały stempli które są interpretowane jako określenie przewożonych w amforach produktów. W takiej sytuacji na stemplu pojawiają się np. winne grono i amfora jeśli przewożono wino, gałązka oliwna jako określenie dla transportowanej oliwy czy przedstawienia ryb. Niestety stemple tego typu są rzadko spotykane i charakterystyczne jedynie dla wczesnego okresu, tj. do przełomu IV i III wieku p.n.e.
W tym momencie warto wspomnieć iż pewne grupy towarów cieszyły się u starożytnych wyjątkową popularnością. Wiadomo że dobre i jednocześnie drogie wino produkowały winnice min. na Chios, Rodos i Tazos, natomiast wino z Synopy uważane było za nie nadające się do picia. Jednocześnie Synopa słynęła z produkcji doskonałej oliwy z oliwek, dlatego też z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić iż większość znajdowanych amfor synopskich zawierała oliwę. Wino mogło być towarem luksusowym, kiedy kosztowało równowartość pięciu dniówek greckiego kamieniarza.
Paweł Kołacz

Ostatnia aktualizacja ( niedziela, 03 czerwiec 2007 )
< Poprzedni   Następny >